आज, २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी, आपण एका अशा महान व्यक्तिमत्त्वाचा जन्मदिवस साजरा करत आहोत, ज्यांनी आपले संपूर्ण जीवन मानवतेच्या सेवेसाठी समर्पित केले – मदर तेरेसा. याच दिवशी ओणमचा पवित्र सण देखील साजरा होत आहे, जो समृद्धी आणि एकतेचा संदेश देतो. मदर तेरेसांचे जीवन हे प्रेम, करुणा आणि निस्वार्थ सेवेचे एक तेजस्वी उदाहरण आहे, ज्याने जगभरातील कोट्यवधी लोकांना प्रेरणा दिली आहे. त्यांचा जन्म २६ ऑगस्ट १९१० रोजी मॅसेडोनियातील स्कोपजे येथे झाला होता. त्यांचे मूळ नाव अग्नेस गोंक्सा बोजाक्सीयू (Agnes Gonxha Bojaxhiu) होते. त्यांनी आपल्या जीवनातील प्रत्येक क्षण समाजातील सर्वात दुर्बळ आणि वंचित घटकांसाठी वेचला, विशेषतः भारतातील कोलकाता शहरात. त्यांचे कार्य केवळ एका शहरापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते जगभरातील मानवतेच्या सेवेचे प्रतीक बनले.
आपल्या या लेखातून आपण मदर तेरेसांच्या असामान्य जीवनप्रवासाचा, त्यांच्या 'मिशनरीज ऑफ चॅरिटी' संस्थेच्या स्थापनेचा आणि त्यांनी जगाला दिलेल्या प्रेम, करुणा व निस्वार्थ सेवेच्या संदेशाचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत. विद्यार्थ्यांना त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेऊन आपल्या समाजात कसे योगदान देता येईल, याचाही विचार करणार आहोत.
बालपण आणि आध्यात्मिक ओढ: अग्नेस ते मदर तेरेसा
अग्नेस गोंक्सा बोजाक्सीयू यांचा जन्म एका अल्बेनियन कॅथोलिक कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील निकोला बोजाक्सीयू हे एक यशस्वी व्यापारी होते आणि त्यांची आई द्राना बोजाक्सीयू एक अत्यंत धार्मिक आणि दयाळू स्त्री होती. अग्नेसला लहानपणापासूनच धार्मिक गोष्टींची ओढ होती. तिच्या आईच्या संस्कारांमुळे तिच्या मनात इतरांना मदत करण्याची भावना रुजली. त्यांचे कुटुंब नेहमीच गरजू लोकांना मदत करत असे, त्यांच्या घरी अनेकदा गरीब आणि भुकेले लोक आश्रय घेत असत. या वातावरणाचा अग्नेसच्या मनावर खोलवर परिणाम झाला.
धार्मिक जीवनाची सुरुवात
वयाच्या १२ व्या वर्षीच तिला धार्मिक जीवनाकडे जाण्याची तीव्र इच्छा झाली. तिला असे वाटू लागले की देवाने तिला येशू ख्रिस्ताच्या सेवेत आपले जीवन समर्पित करण्यासाठी बोलावले आहे. तिने आपल्या कुटुंबाला हा निर्णय सांगितला, तेव्हा त्यांना सुरुवातीला धक्का बसला, परंतु नंतर त्यांनी तिच्या इच्छेला पाठिंबा दिला. अग्नेसचे बालपण सुखवस्तू असले तरी, तिच्या मनात गरिबांसाठी आणि दु:खी लोकांसाठी काहीतरी करण्याची तीव्र भावना होती. तिने जगातील दुःख आणि वेदना कमी करण्यासाठी आपले जीवन वाहून घेण्याचा दृढनिश्चय केला.
वयाच्या १८ व्या वर्षी, अग्नेसने 'सिस्टर्स ऑफ लोरेटो' (Sisters of Loreto) या संस्थेत सामील होण्याचा निर्णय घेतला. या संस्थेची आयरिश शाखा भारतात शिक्षण आणि सेवाकार्य करत होती. १९२८ मध्ये, अग्नेसने आयर्लंडमधील डब्लिन येथे लोरेटो सिस्टर्सच्या नन म्हणून प्रशिक्षण घेण्यासाठी प्रवास केला. तिथे तिने इंग्रजी शिकले, जे तिला भारतात शिक्षण देण्यासाठी उपयुक्त ठरणार होते. त्यानंतर १९२९ मध्ये ती भारताकडे निघाली, जिथे तिच्या जीवनाची खरी दिशा तिला सापडणार होती.
भारतातील आगमन आणि 'कॉल विदिन अ कॉल'
१९२९ मध्ये अग्नेस भारतात आल्या आणि दार्जिलिंग येथे प्रशिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर तिला कोलकाता येथील सेंट मेरी शाळेत शिक्षिका म्हणून पाठवण्यात आले. इथे तिने जवळजवळ २० वर्षे भूगोल शिकवले आणि शाळेच्या मुख्याध्यापिका म्हणूनही काम केले. कोलकात्यातील लोरेटो कॉन्व्हेंटमध्ये आरामदायी जीवन जगत असतानाही, तिला शहराच्या झोपडपट्ट्यांमध्ये दिसणारी अफाट गरिबी आणि दुःख अस्वस्थ करत होते. तिच्या शाळेच्या भिंतींच्या बाहेर, लाखो लोक उपासमार, रोगराई आणि निराशेने ग्रासलेले होते. हे दृश्य तिच्या अंतःकरणाला पीळ पाडत असे.
"By blood, I am Albanian. By citizenship, an Indian. By faith, I am a Catholic nun. As to my calling, I belong to the world. As to my heart, I belong entirely to the Heart of Jesus." - मदर तेरेसा
आंतरिक हाक: 'कॉल विदिन अ कॉल'
१९४६ मध्ये, दार्जिलिंगला जात असताना, मदर तेरेसांना एक 'आंतरिक हाक' (a call within a call) ऐकू आली, असे त्यांनी सांगितले. त्यांना असे वाटले की देवाने त्यांना गरिबांमध्ये जाऊन त्यांची सेवा करण्याचे आवाहन केले आहे. त्यांना कॉन्व्हेंटचे सुरक्षित जीवन सोडून, झोपडपट्ट्यांमध्ये राहणाऱ्या सर्वात गरीब, आजारी आणि मरणासन्न लोकांची थेट सेवा करण्याची प्रेरणा मिळाली. हा त्यांच्या जीवनातील एक महत्त्वपूर्ण टप्पा होता, ज्याने त्यांचे जीवन पूर्णपणे बदलून टाकले. हा निर्णय त्यांच्यासाठी सोपा नव्हता, कारण याचा अर्थ त्यांना आपल्या परिचित आणि सुरक्षित जीवनाचा त्याग करून पूर्णपणे अनिश्चिततेच्या मार्गावर जावे लागणार होते.
या आंतरिक हाकेनंतर, मदर तेरेसांनी लोरेटो कॉन्व्हेंट सोडण्याचा निर्णय घेतला. त्यांना कॉन्व्हेंटच्या सुरक्षिततेचा त्याग करून, अज्ञात आणि आव्हानात्मक मार्गावर जावे लागणार होते. १९४८ मध्ये, त्यांना पोप पायस बारावा यांच्याकडून कॉन्व्हेंट सोडून 'स्वतंत्र नन' म्हणून काम करण्याची परवानगी मिळाली. त्यांनी पारंपरिक ननचा गणवेश सोडून निळी किनार असलेली पांढरी साडी परिधान केली, जी भारतीय स्त्रियांच्या साधेपणाचे प्रतीक होती. ही साडीच पुढे त्यांच्या कार्याची आणि मिशनरीज ऑफ चॅरिटीची ओळख बनली. केवळ पाच रुपये घेऊन त्या कोलकात्याच्या झोपडपट्ट्यांमध्ये उतरल्या आणि त्यांच्या सेवाकार्याची सुरुवात झाली.
मिशनरीज ऑफ चॅरिटीची स्थापना आणि विस्तार
१९४८ मध्ये, मदर तेरेसांनी कोलकात्याच्या झोपडपट्ट्यांमध्ये आपले कार्य सुरू केले. सुरुवातीला त्यांच्याकडे कोणतीही आर्थिक मदत किंवा संसाधने नव्हती. त्यांनी केवळ आपल्या श्रद्धेच्या आणि करुणेच्या बळावर काम सुरू केले. त्या औषधं आणि अन्न गोळा करत, जखमी आणि आजारी लोकांना मदत करत. त्यांनी मुलांना रस्त्यावर शिकवायला सुरुवात केली. त्यांचे हे निस्वार्थ कार्य पाहून हळूहळू काही स्वयंसेवक त्यांच्यासोबत जोडले गेले, ज्यात त्यांच्याच काही माजी विद्यार्थिनींचा समावेश होता. या छोट्याशा सुरुवातीतूनच एका महान संस्थेचा पाया रचला गेला.
प्रेरणा आणि संघर्षातून निर्मिती
७ ऑक्टोबर १९५० रोजी, 'मिशनरीज ऑफ चॅरिटी' (Missionaries of Charity) या संस्थेला कॅथोलिक चर्चकडून अधिकृत मान्यता मिळाली. या संस्थेचा मुख्य उद्देश "सर्वात गरीब आणि दुर्बळ लोकांची सेवा करणे" हा होता. यात भुकेल्यांना अन्न देणे, तहानलेल्यांना पाणी देणे, नग्नांना वस्त्र देणे, बेघरांना आश्रय देणे, आजारी आणि मरणासन्न लोकांची काळजी घेणे, तसेच अनाथ आणि निराधार मुलांना मदत करणे यांचा समावेश होता. मदर तेरेसांनी स्वतःच संस्थेचे नियम व ध्येय निश्चित केले, जे पूर्णपणे गरिबांच्या सेवेवर केंद्रित होते.
मिशनरीज ऑफ चॅरिटीने अत्यंत वेगाने आपले कार्य विस्तारले. १९५२ मध्ये, मदर तेरेसांनी कोलकात्यात 'निर्मल हृदय' (Nirmal Hriday) हे मरणासन्न लोकांसाठी पहिले घर सुरू केले. इथे रस्त्यावर सापडलेल्या, मरणासन्न अवस्थेतील लोकांना आणले जात असे आणि त्यांना शेवटच्या क्षणी प्रेम, काळजी आणि सन्मानाने जगण्याची संधी दिली जात असे. यानंतर, त्यांनी कुष्ठरोग्यांसाठी 'शांतीनगर' (Shanti Nagar) नावाचे केंद्र उघडले, जिथे कुष्ठरोग्यांवर उपचार केले जात असे आणि त्यांना समाजात सन्मानाने जगण्यासाठी मदत केली जात असे. कुष्ठरोग्यांबद्दल समाजात असलेल्या गैरसमजांना आणि भीतीला दूर सारून त्यांनी त्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचा प्रयत्न केला.
या संस्थेने अनाथ मुलांसाठी आश्रम, एड्स रुग्णांसाठी केंद्र आणि शाळा देखील सुरू केल्या. मदर तेरेसांच्या नेतृत्वाखाली, मिशनरीज ऑफ चॅरिटीने केवळ भारतातच नव्हे, तर जगभरातील अनेक देशांमध्ये आपले कार्य विस्तारले. आजमितीला, या संस्थेच्या जगभरात १३० हून अधिक देशांमध्ये ७०० हून अधिक सेवा केंद्रे आहेत, जिथे हजारो नन्स आणि स्वयंसेवक निस्वार्थपणे सेवा करत आहेत. त्यांचे हे कार्य खऱ्या अर्थाने जागतिक मानवतेचे प्रतीक बनले आहे.
प्रेम, करुणा आणि निस्वार्थ सेवेचा संदेश
मदर तेरेसांचा संदेश अत्यंत साधा पण खोल होता: "आपण महान गोष्टी करू शकत नाही, परंतु आपण लहान गोष्टी मोठ्या प्रेमाने करू शकतो." (We cannot all do great things, but we can do small things with great love.) त्यांच्यासाठी, प्रत्येक व्यक्ती, मग तो कितीही गरीब किंवा दुर्बळ असो, तो देवाचे रूप होता आणि त्याला प्रेम आणि सन्मानाने वागवणे हेच खरे ईश्वरी कार्य होते. त्यांनी नेहमीच सांगितले की, देवाचे प्रेम हे लहान कृतींमधूनच व्यक्त होते.
लहान कृतींचे महत्त्व आणि प्रेमाची भूक
त्यांनी नेहमीच "लहान कृतींमध्ये मोठे प्रेम" शोधण्याचा आग्रह धरला. एक ग्लास पाणी देणे, एका आजारी व्यक्तीचे सांत्वन करणे, एकाकी व्यक्तीशी बोलणे – या सर्व लहान कृतींमध्ये त्यांना देवाचे प्रेम दिसत होते. त्यांचे म्हणणे होते की, जगातील सर्वात मोठी भूक अन्नाची नाही, तर प्रेमाची आणि आपुलकीची आहे. लोकांना वाटते की ते एकटे आहेत, त्यांना कोणीच प्रेम करत नाही, ही भावना दूर करणे हे सर्वात महत्त्वाचे आहे. भौतिक गरजा पूर्ण करण्यासोबतच, भावनिक आणि आध्यात्मिक आधार देण्यावर त्यांचा भर होता.
"The greatest disease in the West today is not TB or leprosy; it is being unwanted, unloved, and uncared for. We can cure physical diseases with medicine, but the only cure for loneliness, despair, and hopelessness is love. There are many in the world who are dying for a piece of bread, but there are many more dying for a little love." - मदर तेरेसा
मदर तेरेसांनी जात, धर्म, वंश किंवा राष्ट्रीयत्व याचा विचार न करता सर्वांची सेवा केली. त्यांच्यासाठी मानवताच सर्वोच्च होती. त्यांचे कार्य हे केवळ शारीरिक गरजा पूर्ण करण्यापुरते नव्हते, तर ते आत्म्याला शांती आणि सन्मान देणारे होते. त्यांनी गरिबांना केवळ अन्न आणि निवारा दिला नाही, तर त्यांना प्रेम आणि आपुलकी दिली, ज्यामुळे त्यांना जगण्याची नवी उमेद मिळाली. त्यांनी दाखवून दिले की, खरी सेवा ही निःस्वार्थ आणि भेदभावविरहित असते.
जागतिक ओळख आणि सन्मान: एका संताचा गौरव
मदर तेरेसांच्या निस्वार्थ सेवेची दखल जगभरात घेण्यात आली. त्यांना त्यांच्या कार्यासाठी अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले. यातील सर्वात महत्त्वाचा सन्मान म्हणजे १९७९ मध्ये मिळालेला नोबेल शांतता पुरस्कार. या पुरस्कारामुळे त्यांचे कार्य जगभरातील लोकांपर्यंत पोहोचले आणि त्यांना जागतिक स्तरावर मानवतेच्या प्रतीक म्हणून ओळख मिळाली.
नोबेल शांतता पुरस्कार आणि त्याचे महत्त्व
नोबेल समितीने त्यांना हा पुरस्कार देताना म्हटले होते की, "त्यांनी गरिबांमधील गरिबांसाठी केलेल्या कार्यामुळे, मानवतेसाठी शांतता आणि बंधुत्वाचा संदेश दिला आहे." पुरस्कार स्वीकारताना, मदर तेरेसांनी जगाला गरिबीच्या कारणांवर लक्ष केंद्रित करण्याचे आवाहन केले आणि सांगितले की, "आजच्या जगात सर्वात मोठी समस्या युद्ध किंवा हिंसाचार नाही, तर गरिबी आणि उपाशीपोटी असलेले लोक आहेत." त्यांनी पुरस्काराची रक्कम स्वतःसाठी न ठेवता, ती कोलकात्यातील गरिबांसाठी वापरली, हे त्यांच्या निस्वार्थ वृत्तीचे द्योतक होते.
इतर महत्त्वाचे पुरस्कार
- पद्मश्री (१९६२): भारत सरकारकडून मिळालेला चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, त्यांच्या भारतातील सेवाकार्यासाठी.
- टेम्पलटन पुरस्कार (१९७३): धर्म आणि अध्यात्मातील प्रगतीसाठी दिला जाणारा हा पुरस्कार स्वीकारताना त्यांनी धार्मिक सहिष्णुतेचा संदेश दिला.
- पॉप जॉन तेविसावे शांतता पुरस्कार (१९७१): पोप जॉन तेविसाव्यांच्या नावाने दिला जाणारा शांतता पुरस्कार, त्यांच्या जागतिक शांततेच्या योगदानासाठी.
- भारतरत्न (१९८०): भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, जो त्यांना त्यांच्या अतुलनीय सेवाकार्यासाठी देण्यात आला.
- अल्बेनियाचा गोल्डन ऑनर ऑफ द नेशन (१९९४): त्यांच्या मूळ देशाकडून मिळालेला सर्वोच्च सन्मान, त्यांच्या जागतिक कार्याची दखल म्हणून.
या सर्व पुरस्कारांनी मदर तेरेसांना कधीच गर्व वाटू दिला नाही. त्यांनी नेहमीच सांगितले की हे पुरस्कार त्यांच्या कार्यासाठी नसून, गरिबांच्या सेवेसाठी आहेत आणि ते देवाच्या कृपेनेच शक्य झाले आहे. त्यांनी पुरस्कारांच्या रकमेचा वापर नेहमीच आपल्या सेवाकार्यासाठी केला, ज्यामुळे त्यांच्या कार्याला आणखी बळ मिळाले.
वारसा आणि प्रेरणा: विद्यार्थ्यांसाठी संदेश
५ सप्टेंबर १९९७ रोजी मदर तेरेसांचे निधन झाले, परंतु त्यांचे कार्य आणि संदेश आजही जिवंत आहे. 'मिशनरीज ऑफ चॅरिटी' ही संस्था त्यांच्या निधनानंतरही लाखो लोकांच्या जीवनात आशेचा किरण घेऊन येत आहे. मदर तेरेसांना ४ सप्टेंबर २०१६ रोजी कॅथोलिक चर्चने 'संत' (Saint) म्हणून घोषित केले, ज्यामुळे त्यांचे कार्य आणि त्याग अधिकृतपणे सन्मानित झाले. त्यांना 'कोलकात्याची संत' म्हणूनही ओळखले जाते.
विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणा आणि कृती
मदर तेरेसांचे जीवन आपल्याला अनेक गोष्टी शिकवते. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, जगातील प्रत्येक व्यक्ती, मग तो कितीही लहान असो, बदल घडवून आणू शकतो. आपल्याला मोठे बदल घडवण्यासाठी मोठे सामर्थ्य किंवा धनसंपत्तीची गरज नसते, तर केवळ प्रेम, करुणा आणि सेवा करण्याची इच्छा असणे पुरेसे आहे. त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेऊन, तुम्ही विद्यार्थी म्हणून तुमच्या समाजात कसे योगदान देऊ शकता, यासाठी काही कल्पना येथे दिल्या आहेत:
- लहान कृतींनी सुरुवात करा: तुमच्या घरातील सदस्यांना मदत करा, तुमच्या मित्रांना पाठिंबा द्या, तुमच्या शिक्षकांचा आदर करा. या लहान कृतींमध्येच मोठ्या प्रेमाची आणि सेवेची सुरुवात होते.
- स्वयंसेवा करा: तुमच्या शाळेतील किंवा परिसरातील स्वच्छता मोहिमेत सहभागी व्हा. स्थानिक वृद्धाश्रमांना किंवा अनाथाश्रमांना भेट द्या आणि तेथील लोकांशी संवाद साधा. तुम्ही त्यांना कथा वाचून दाखवू शकता किंवा त्यांच्या कामात मदत करू शकता.
- ज्ञान वाटून घ्या: तुमच्या वर्गातील कमजोर विद्यार्थ्यांना अभ्यासात मदत करा. तुमच्याकडे असलेले ज्ञान इतरांसोबत वाटून घ्या. यामुळे केवळ त्यांची मदत होणार नाही, तर तुम्हालाही शिकण्याचा आनंद मिळेल.
- दयाळूपणा दाखवा: इतरांशी नेहमी दयाळूपणे वागा. कोणाचाही अपमान करू नका किंवा त्यांना दुखावू नका. सहानुभूती बाळगा आणि इतरांच्या भावनांचा आदर करा.
- पर्यावरणाची काळजी घ्या: झाडे लावा, पाणी वाचवा, कचरा कमी करा. हे देखील समाजासाठी एक महत्त्वाचे सेवाकार्य आहे, जे आपल्या भावी पिढ्यांसाठी एक सुंदर जग निर्माण करण्यास मदत करते.
मदर तेरेसांनी आपल्याला शिकवले की, प्रेम ही एक अशी भाषा आहे जी बहिरा ऐकू शकतो आणि अंध पाहू शकतो. त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेऊन, आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात प्रेम, करुणा आणि निस्वार्थ सेवेचे छोटेसे बीजारोपण केले तरी ते एका मोठ्या वृक्षात रूपांतरित होऊ शकते आणि आपल्या सभोवतालचे जग अधिक सुंदर बनवू शकते.
तुम्हाला माहीत आहे का?
- मदर तेरेसा यांना त्यांच्या जीवनात अनेक वेळा 'देवाची अनुपस्थिती' (dark night of the soul) जाणवली होती, तरीही त्यांनी कधीही आपले सेवाकार्य थांबवले नाही. त्यांच्या श्रद्धेची ही एक विलक्षण कसोटी होती.
- त्यांच्या संस्थेत सामील होणाऱ्या नन्सना 'सिस्टर्स ऑफ चॅरिटी' असे म्हणतात आणि त्या पांढऱ्या साडीवर निळी किनार असलेला गणवेश परिधान करतात. या साडीची निळी किनार मदर मेरीच्या शुद्धतेचे प्रतीक मानली जाते.
- मदर तेरेसांनी १९७९ मध्ये नोबेल शांतता पुरस्काराची रक्कम गरिबांसाठी वापरली आणि त्या रात्री आयोजित करण्यात आलेले पारंपारिक नोबेल भोजन रद्द करून ती रक्कम देखील भुकेल्या लोकांसाठी दान केली.
- त्यांना 'कोलकात्याची संत' (Saint of Kolkata) म्हणूनही ओळखले जाते, कारण त्यांनी आपले बहुतांश जीवन कोलकात्यातील गरिबांच्या सेवेत घालवले.
- त्यांच्या मृत्यूनंतर, पोप जॉन पॉल दुसरा यांनी त्यांना 'धन्य' (Blessed) म्हणून घोषित केले, जी संतपदाच्या दिशेने पहिली पायरी होती.
निष्कर्ष
मदर तेरेसांचे जीवन हे निस्वार्थ सेवा, असीम करुणा आणि अटूट श्रद्धेचे प्रतीक आहे. त्यांनी जगाला दाखवून दिले की, सर्वात मोठी शक्ती प्रेम आणि दयाळूपणामध्ये आहे. त्यांचे कार्य केवळ एका धर्मापुरते किंवा देशापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते संपूर्ण मानवतेसाठी होते. त्यांच्या जन्मदिनी, आपण त्यांच्या शिकवणीचे स्मरण करूया आणि आपल्या जीवनात प्रेम, करुणा आणि सेवेचे महत्त्व अंगीकारण्याचा प्रयत्न करूया. त्यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन!
आजच्याच दिवशी, २६ ऑगस्ट रोजी, अनेक महत्त्वपूर्ण घटना घडल्या आहेत, जसे की के. के. हेब्बर यांचे निधन (१९९६), पोप जॉन पॉल प्रथम यांची निवड (१९७८), डॉ. ना. सु. हर्डीकर यांचे निधन (१९६८), उस्ताद अलाउद्दीन खान यांचे निधन (१९७२) आणि म्युनिक ऑलिम्पिक खेळांची सुरुवात (१९७२). या सर्व घटनांच्या पार्श्वभूमीवर, मदर तेरेसांचे जीवन आपल्याला मानवतेच्या शाश्वत मूल्यांची आठवण करून देते आणि आपल्या सर्वांना अधिक दयाळू व सेवाभावी बनण्याची प्रेरणा देते.