मदर तेरेसा: सेवा आणि करुणेचा आदर्श | परिपाठ

मदर तेरेसा: प्रारंभिक जीवन आणि बोलावणे

आज, २६ ऑगस्ट रोजी, आपण एका महान आत्म्याचा जन्मदिवस साजरा करत आहोत, ज्यांनी आपले संपूर्ण जीवन मानवतेच्या सेवेसाठी समर्पित केले – मदर तेरेसा. त्यांचा जन्म २६ ऑगस्ट १९१० रोजी अल्बेनियातील स्कोप्जे शहरात एग्नेस गोंक्शा बोजाक्सीयू या नावाने झाला. लहानपणापासूनच एग्नेसला इतरांना मदत करण्याची तीव्र इच्छा होती. त्यांच्या कुटुंबात सेवाभाव आणि उदारतेची शिकवण दिली जात होती, ज्याचा त्यांच्यावर खोलवर परिणाम झाला.

वयाच्या १८ व्या वर्षी, एग्नेसने सिस्टरहुडमध्ये प्रवेश करण्याचा निर्णय घेतला आणि ‘सिस्टर्स ऑफ लॉरेटो’ या आयरिश मिशनरी मंडळात सामील झाल्या. १९२९ मध्ये, त्या भारतात आल्या आणि दार्जिलिंग येथे सिस्टर तेरेसा हे नाव धारण केले. पुढील अनेक वर्षे त्यांनी कलकत्त्यातील सेंट मेरी हायस्कूलमध्ये भूगोल आणि इतिहास शिकवला. त्यांना विद्यार्थ्यांवर खूप प्रेम होते आणि त्या एक उत्कृष्ट शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जात होत्या.

परंतु, कलकत्त्याच्या रस्त्यांवर दिसणारी गरिबी, आजारपण आणि उपासमार त्यांना आतून अस्वस्थ करत होती. शाळेच्या भिंतींच्या आत सुरक्षित असतानाही, बाहेरच्या जगातील दुःख त्यांना स्वस्थ बसू देत नव्हते. १९४६ मध्ये, दार्जिलिंगला जात असताना ट्रेनमध्ये त्यांना एक आंतरिक बोलावणे आले, ज्याला त्यांनी 'माय कॉल विदिन द कॉल' असे म्हटले. या बोलावण्याने त्यांना गरिबांमधील गरीब लोकांची सेवा करण्यासाठी आपले जीवन समर्पित करण्यास प्रवृत्त केले. त्यांना वाटले की देवाने त्यांना हे काम करण्यासाठी निवडले आहे.

या क्षणापासून, सिस्टर तेरेसा यांनी आपले आरामदायक जीवन सोडून, थेट झोपडपट्ट्यांमध्ये जाऊन काम करण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय सोपा नव्हता. त्यांना आपले परिचित वातावरण, आपल्या मैत्रिणी, आणि शाळेतील आपले स्थान सोडून एका अनिश्चित मार्गावर जायचे होते, जिथे केवळ दुःख आणि सेवा होती. पण त्यांच्या दृढ निश्चयासमोर कोणतीही अडचण टिकली नाही.

मिशनरीज ऑफ चॅरिटीची स्थापना: करुणेचा पाया

१९४८ मध्ये, सिस्टर तेरेसा यांनी लॉरेटो मंडळाचा त्याग केला आणि भारताच्या नागरिकत्वाचा स्वीकार केला. त्यांनी निळ्या बॉर्डरची पांढरी साडी परिधान केली, जी पुढे त्यांची ओळख बनली. सुरुवातीला, त्यांना कलकत्त्याच्या झोपडपट्ट्यांमध्ये काम करताना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. त्यांच्याकडे पैसे नव्हते, राहण्यासाठी जागा नव्हती, आणि मदतीसाठी फारसे लोकही नव्हते. पण त्यांच्या हृदयात अफाट प्रेम आणि सेवा करण्याची तीव्र इच्छा होती.

त्यांनी मुलांसाठी एक छोटी शाळा सुरू केली, जिथे त्या मोकळ्या आकाशाखाली शिकवत असत. हळूहळू, काही महिला त्यांना मदतीसाठी पुढे आल्या आणि त्यांच्यासोबत काम करू लागल्या. १९५० मध्ये, मदर तेरेसा यांनी ‘मिशनरीज ऑफ चॅरिटी’ (Missionaries of Charity) या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेचा मुख्य उद्देश होता, ‘गरिबांमधील गरीब’ (the poorest of the poor) लोकांची सेवा करणे – म्हणजे ज्यांना समाजाने पूर्णपणे दुर्लक्षित केले आहे, ज्यांना कोणीही मदत करत नाही, अशा लोकांची सेवा करणे.

मदर तेरेसा नेहमी म्हणत असत, “आपण सर्व मोठी कामे करू शकत नाही, पण आपण छोटी कामे मोठ्या प्रेमाने नक्कीच करू शकतो.” हा विचार त्यांच्या संस्थेच्या कार्याचा मुख्य आधार बनला.

मिशनरीज ऑफ चॅरिटीने अत्यंत गरीब, आजारी, मरणाच्या दारात असलेल्या, कुष्ठरोगी, अनाथ आणि बेघर लोकांसाठी आश्रयस्थान, दवाखाने आणि शाळा उघडल्या. त्यांचे कार्य केवळ शारीरिक गरजा पूर्ण करण्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते लोकांना प्रेम, आदर आणि माणुसकीची भावना देत होते, ज्याची त्यांना सर्वात जास्त गरज होती. संस्थेच्या सदस्यांनी (ज्यांना सिस्टर्स असे म्हटले जाते) आपले जीवन पूर्णपणे सेवेसाठी समर्पित केले. त्यांनी गरिबी, शुद्धता आणि आज्ञाधारकतेची शपथ घेतली आणि मदर तेरेसांच्या पावलावर पाऊल ठेवून काम केले.

भारतातील सेवाकार्य: कलकत्त्याचे हृदय

मदर तेरेसा आणि त्यांच्या संस्थेचे भारतातील कार्य विशेषतः कलकत्त्यामध्ये खूप प्रभावी ठरले. कलकत्ता हे त्यांच्या कार्याचे केंद्रस्थान होते. १९५२ मध्ये, त्यांनी ‘निर्मल हृदय’ (Nirmal Hriday) नावाचे पहिले घर सुरू केले. हे घर मरणाच्या दारात असलेल्या, बेघर आणि आजारी लोकांसाठी होते. रस्त्यावर मरत असलेल्या लोकांना ते येथे आणत असत, त्यांना स्वच्छ करत असत, औषधोपचार करत असत आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, त्यांना प्रेम आणि सन्मान देत असत. जेणेकरून ते शांततेत आणि सन्मानाने आपले अखेरचे क्षण जगू शकतील.

याशिवाय, त्यांनी कुष्ठरोग्यांसाठी अनेक केंद्रे सुरू केली. कुष्ठरोग हा त्या काळात एक गंभीर आणि सामाजिकदृष्ट्या बहिष्कृत करणारा आजार होता. कुष्ठरोग्यांना समाजात अत्यंत वाईट वागणूक दिली जात असे, त्यांना घराबाहेर काढले जात असे. मदर तेरेसा यांनी अशा लोकांसाठी ‘शांतिनगर’ (Shantinagar) आणि ‘प्रेम निवास’ (Prem Nivas) सारखी केंद्रे उभारली, जिथे त्यांना वैद्यकीय उपचार, अन्न आणि सुरक्षित आश्रय मिळाला. त्यांच्या कार्यामुळे कुष्ठरोग्यांकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टिकोन बदलण्यास मदत झाली.

अनाथ मुलांसाठी आणि बेघर स्त्रियांसाठी त्यांनी ‘शिशु भवन’ (Shishu Bhavan) नावाची घरे उघडली. येथे अनाथ मुलांना आश्रय दिला जात असे, त्यांचे संगोपन केले जात असे आणि त्यांना शिक्षणाची संधी दिली जात असे. अनेक मुलांना नंतर दत्तकही दिले जात असे. त्यांनी हजारो मुलांच्या आयुष्यात आशेचा किरण आणला. मदर तेरेसांचे कार्य केवळ सेवा नव्हते, तर ते एक सामाजिक क्रांती होती, ज्याने समाजातील सर्वात दुर्बळ घटकांना आवाज दिला आणि त्यांना सन्मानाने जगण्याचा हक्क मिळवून दिला.

त्यांचे कार्य केवळ कलकत्त्यापुरते मर्यादित राहिले नाही. हळूहळू, मिशनरीज ऑफ चॅरिटीची केंद्रे भारतातील इतर शहरांमध्येही सुरू झाली, जिथे गरजू लोकांना मदत केली जात होती. मदर तेरेसांनी दाखवून दिले की, खरं प्रेम आणि सेवा कोणत्याही सीमा किंवा धर्माने बांधलेली नसते. त्यांचे कार्य सर्व मानवतेसाठी होते.

जागतिक स्तरावर करुणेचा प्रसार आणि सन्मान

मदर तेरेसांच्या निस्वार्थ सेवेची कीर्ती जगभर पसरली. त्यांच्या ‘मिशनरीज ऑफ चॅरिटी’ संस्थेचे कार्य केवळ भारतातच नव्हे, तर जगभरातील १०० पेक्षा जास्त देशांमध्ये विस्तारले. त्यांनी जगभरातील गरीब आणि पीडित लोकांसाठी काम केले, मग ते आफ्रिकेतील दुष्काळग्रस्त असोत, युरोपमधील बेघर असोत किंवा अमेरिकेतील एड्सग्रस्त रुग्ण असोत. त्यांचे कार्य म्हणजे खऱ्या अर्थाने ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ या भारतीय तत्त्वज्ञानाचे प्रतीक होते.

त्यांच्या या अतुलनीय कार्याची दखल जगभरातील अनेक संस्था आणि सरकारांनी घेतली. त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. त्यापैकी काही प्रमुख पुरस्कार खालीलप्रमाणे आहेत:

• पद्मश्री (१९६२): भारत सरकारने त्यांना समाजसेवेसाठी हा प्रतिष्ठित पुरस्कार दिला.
• टेम्पलटन पुरस्कार (१९७३): धार्मिक आणि आध्यात्मिक प्रगतीसाठी दिला जाणारा हा पुरस्कार त्यांना मिळाला.
• नोबेल शांतता पुरस्कार (१९७९): ‘गरिबी आणि दुःखावर मात करण्यासाठी केलेल्या कार्याबद्दल’ त्यांना हा जागतिक स्तरावरील सर्वोच्च सन्मान मिळाला. नोबेल पुरस्कार स्वीकारताना त्यांनी एक हृदयस्पर्शी भाषण दिले, ज्यात त्यांनी गरिबांसाठी काम करण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले. त्यांनी पुरस्काराची रक्कम देखील गरिबांच्या सेवेसाठी दान केली.
• भारतरत्न (१९८०): भारताचा सर्वोच्च नागरिक सन्मान त्यांना प्रदान करण्यात आला.
• अमेरिकेचे प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम (१९८५): अमेरिकेचे तत्कालीन राष्ट्राध्यक्ष रोनाल्ड रेगन यांनी त्यांना हा पुरस्कार दिला.

नोबेल पुरस्कार स्वीकारताना त्यांनी म्हटले होते की, “मला हा पुरस्कार माझ्यासाठी नव्हे, तर जगातील सर्व गरिबांसाठी मिळत आहे.” हे वाक्य त्यांच्या विनम्रता आणि निस्वार्थ वृत्तीचे प्रतीक होते. त्यांच्या मते, खरा पुरस्कार हा लोकांच्या चेहऱ्यावर दिसणारे समाधान आणि आनंद होता. मदर तेरेसा यांनी जगाला दाखवून दिले की, प्रेम आणि करुणेची भाषा ही सर्वात शक्तिशाली भाषा आहे, जी कोणत्याही सीमा ओलांडू शकते.

मदर तेरेसा यांचा संदेश: प्रेम, सेवा आणि माणुसकी

मदर तेरेसा यांचे जीवन आणि कार्य हे आपल्या सर्वांसाठी एक प्रेरणास्रोत आहे. त्यांचा मुख्य संदेश प्रेम, सेवा आणि माणुसकीचा होता. त्या नेहमी म्हणत असत की, “आपण आपल्या घरातूनच प्रेम आणि सेवा सुरू करू शकतो.” याचा अर्थ असा की, मोठ्या गोष्टी करण्याची गरज नाही, तर आपल्या कुटुंबातील सदस्यांना, मित्रांना आणि शेजाऱ्यांना छोट्या छोट्या गोष्टींनी मदत करून आपण प्रेमाची सुरुवात करू शकतो. एका स्मितहास्याने, एका शब्दाने किंवा एका मदतीच्या हाताने आपण कोणाचे तरी दुःख कमी करू शकतो.

त्यांनी जगाला शिकवले की, प्रेम म्हणजे केवळ मोठ्या घोषणा करणे नाही, तर ते कृतीतून दाखवणे होय. भुकेल्याला अन्न देणे, आजारी व्यक्तीची काळजी घेणे, एकट्या व्यक्तीला सोबत देणे, हेच खरे प्रेम आहे. त्यांचे कार्य हे धर्माच्या पलीकडचे होते. त्या म्हणत असत की, “आपल्याला कोणत्या धर्माचे आहोत हे महत्त्वाचे नाही, महत्त्वाचे आहे की आपण प्रेम करतो की नाही.”

आजच्या जगात जिथे स्वार्थ आणि स्पर्धा वाढताना दिसत आहे, तिथे मदर तेरेसांचा संदेश अधिक महत्त्वाचा ठरतो. विद्यार्थ्यांना त्यांच्या जीवनातून हे शिकायला मिळते की, यश म्हणजे केवळ पैसे कमावणे किंवा मोठे पद मिळवणे नाही, तर इतरांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवणे हे खरे यश आहे. करुणेची भावना जोपासणे, इतरांच्या दुःखाबद्दल सहानुभूती बाळगणे आणि मदतीचा हात पुढे करणे, हे गुण आपल्या जीवनाला अधिक अर्थपूर्ण बनवतात.

त्यांनी सांगितले की, “आजचा सर्वात मोठा रोग कुष्ठरोग किंवा क्षयरोग नाही, तर एकटेपणा आणि दुर्लक्षित असल्याची भावना आहे.” त्यामुळे, आपण आपल्या आजूबाजूच्या लोकांकडे लक्ष दिले पाहिजे, त्यांना एकटे वाटू देऊ नये. विशेषतः जे वृद्ध आहेत, आजारी आहेत किंवा ज्यांना मदतीची गरज आहे, त्यांना आपला वेळ आणि लक्ष दिले पाहिजे. त्यांचा हा विचार आजही तेवढाच प्रासंगिक आहे, कारण आधुनिक जगात अनेक लोक एकटेपणाने ग्रासलेले आहेत.

निष्कर्ष: करुणेचा चिरंतन वारसा

मदर तेरेसा यांनी २६ ऑगस्ट १९९७ रोजी या जगाचा निरोप घेतला, पण त्यांचे कार्य आणि त्यांचे विचार आजही आपल्यासोबत आहेत. त्यांचे जीवन हे त्यागाचे, सेवेचे आणि निस्वार्थ प्रेमाचे एक ज्वलंत उदाहरण आहे. त्यांनी केवळ भारतातच नव्हे, तर जगभरातील लाखो लोकांच्या जीवनात आशेचा किरण आणला. त्यांनी दाखवून दिले की, एक व्यक्ती आपल्या दृढ निश्चयाने आणि अफाट प्रेमाने जगात किती मोठा बदल घडवू शकते.

आज आपण त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांचे स्मरण करत असताना, त्यांच्या शिकवणीतून प्रेरणा घेऊन आपल्या जीवनात सेवाभावाची बीजे रोवूया. त्यांच्या ‘छोटे काम मोठ्या प्रेमाने करा’ या संदेशाचे पालन करूया. आपल्या सभोवतालच्या लोकांप्रती दयाळूपणा, सहानुभूती आणि मदतीची भावना बाळगूया. कारण, मानवतेची खरी ओळख याच गुणांमध्ये आहे. मदर तेरेसांचा वारसा हा केवळ इमारती आणि संस्थांमध्ये नाही, तर तो प्रत्येक हृदयात आहे जो प्रेमाने आणि सेवेने इतरांसाठी धडधडतो.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• मदर तेरेसा यांना चार वेळा नोबेल शांतता पुरस्कारासाठी नामांकित करण्यात आले होते, परंतु त्यांना तो १९७९ मध्ये एकदाच मिळाला.
• त्यांना ‘सेंट ऑफ द गटर्स’ (रस्त्यांवरील संत) म्हणूनही ओळखले जाते, कारण त्यांनी आपले जीवन रस्त्यांवरील गरिबांसाठी समर्पित केले.
• मदर तेरेसांनी त्यांच्या आयुष्यात कधीही सुट्टी घेतली नाही. त्यांचे कार्य हेच त्यांचे जीवन होते.
• १९९० मध्ये, जेव्हा पूर्व युरोपमध्ये कम्युनिस्ट राजवट कोसळली, तेव्हा मदर तेरेसा अल्बेनियाला परतल्या आणि तिथेही मिशनरीज ऑफ चॅरिटीची स्थापना केली.
• त्यांना संतपद बहाल करण्यात आले असून, कॅथोलिक चर्चमध्ये त्यांना ‘सेंट मदर तेरेसा ऑफ कलकत्ता’ म्हणून ओळखले जाते.