क्रांतीसिंह नाना पाटील: प्रति सरकारचे शिल्पकार आणि साताऱ्याचा बुलंद आवाज

प्रस्तावना: सातारा जिल्ह्याचा बुलंद आवाज - क्रांतीसिंह नाना पाटील

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अनेक क्रांतीकारकांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली, परंतु ज्यांनी ब्रिटिशांच्या समांतर आपले स्वतःचे सरकार स्थापन करून त्यांना सळो की पळो करून सोडले, असे एकमेव नाव म्हणजे क्रांतीसिंह नाना पाटील. साताऱ्याच्या भूमीत त्यांनी पेरलेल्या क्रांतीच्या बीजातून 'प्रति सरकार' नावाचा एक वटवृक्ष उभा राहिला, ज्याने सुमारे साडेचार वर्षे ब्रिटिशांना साताऱ्याच्या सीमेबाहेर ठेवले. नाना पाटील हे केवळ स्वातंत्र्यसैनिक नव्हते, तर ते दीन-दलितांचे कैवारी आणि शेतकरी कष्टकऱ्यांचे नेते होते.

जन्म आणि बालपण: संघर्षाची बीजे

नाना पाटील यांचा जन्म ३ ऑगस्ट १९०० रोजी सांगली जिल्ह्यातील येडेमच्छिंद्र या गावी झाला. त्यांचे पूर्ण नाव नाना रामचंद्र पाटील होते. त्यांचे बालपण शेतमजुरी आणि कष्टकऱ्यांच्या सहवासात गेले. त्यामुळे समाजातील विषमता त्यांनी जवळून पाहिली होती. त्यांच्यावर महात्मा जोतिराव फुले यांच्या सत्यशोधक समाजाच्या विचारांचा मोठा प्रभाव होता. बहुजन समाजाने शिकावे आणि आपल्या हक्कासाठी लढावे, हा विचार त्यांनी लहानपणीच आत्मसात केला होता.

सत्यशोधक विचारांचा प्रभाव

सत्यशोधक समाजाने दिलेला 'स्वाभिमान' हा मंत्र नानांनी आपल्या जगण्याचा आधार बनवला. त्यांनी काही काळ तलाठी म्हणून नोकरी केली, पण सरकारी नोकरीत राहून आपण जनतेची सेवा करू शकत नाही, हे लक्षात आल्यावर त्यांनी नोकरीचा राजीनामा दिला. त्यांनी गावोगावी जाऊन लोकजागृती करण्यास सुरुवात केली. अंधश्रद्धा निर्मूलन, व्यसनमुक्ती आणि शिक्षण या त्रिसूत्रीवर त्यांनी भर दिला.

१९४२ चे आंदोलन आणि 'प्रति सरकार'ची स्थापना

१९४२ मध्ये महात्मा गांधींनी 'छोडो भारत'चा नारा दिला आणि संपूर्ण देशात क्रांतीची लाट उसळली. साताऱ्यात या आंदोलनाचे नेतृत्व नाना पाटील यांच्याकडे आले. त्यांनी साताऱ्याच्या डोंगरदऱ्यात राहून भूमिगत चळवळ सुरू केली. जेव्हा सर्व मोठे नेते तुरुंगात होते, तेव्हा नानांनी 'प्रति सरकार' (Parallel Government) स्थापन करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला.

तुफान सेना: प्रति सरकारचे बाहुबल

प्रति सरकारला संरक्षण देण्यासाठी नानांनी 'तुफान सेना' स्थापन केली होती. ग. दि. लाड (जी. डी. बापू लाड) हे या सेनेचे सरसेनापती होते. या सेनेतील तरुण कार्यकर्ते अतिशय शिस्तबद्ध होते. त्यांनी अनेक वेळा ब्रिटीश खजिना लुटला आणि तो पैसा जनतेच्या कल्याणासाठी आणि चळवळीसाठी वापरला. रेल्वेचे रूळ उखडणे, तारा तोडणे यांसारख्या कृत्यांनी त्यांनी ब्रिटीश प्रशासनाची झोप उडवली होती.

'पत्री' सरकार आणि न्यायदान

नाना पाटील यांच्या सरकारला 'पत्री सरकार' असेही म्हटले जाते. या नावामागे एक खास कारण होते. जे लोक ब्रिटिशांना खबऱ्या म्हणून मदत करायचे किंवा जे सावकार गरिबांना छळायचे, त्यांना नानांचे कार्यकर्ते पकडून आणायचे आणि त्यांच्या पायाच्या तळाला लाकडी दांडक्याने (पत्री) बदडून काढायचे. या शिक्षेमुळे गुन्हेगारांमध्ये आणि फितुरांमध्ये प्रचंड दहशत निर्माण झाली होती. दुसरीकडे, सर्वसामान्य जनतेसाठी 'न्यायदान मंडळे' होती, जिथे गरिबांना विनामूल्य आणि त्वरित न्याय मिळायचा.

"ज्या राज्यात गोरगरिबांना न्याय मिळत नाही, ते राज्य उलथवून लावणे हेच खरे पुण्य आहे." - नाना पाटील

सामाजिक क्रांती आणि सुधारणा

क्रांतीसिंह नाना पाटील हे केवळ राजकीय स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी लढत नव्हते, तर त्यांना एक नवा समाज घडवायचा होता. त्यांनी आपल्या कार्यकाळात खालील क्रांतिकारी पावले उचलली:

• शिक्षण प्रसार: गावोगावी शाळा सुरू करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले.
• जातीभेद निर्मूलन: आंतरजातीय विवाहांना प्रोत्साहन दिले आणि सहभोजनाचे कार्यक्रम राबवले.
• हुंडाबंदी: लग्नातील अनावश्यक खर्च टाळून 'गांधी विवाह' पद्धत रूढ केली.
• शेतकरी हित: सावकारी पाश ओळखून शेतकऱ्यांची कर्जमुक्ती करण्यासाठी प्रयत्न केले.

स्वातंत्र्योत्तर काळ आणि राजकीय प्रवास

१९४७ मध्ये देशाला स्वातंत्र्य मिळाले, पण नानांचे कार्य थांबले नाही. त्यांनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आपला लढा सुरूच ठेवला. ते शेतकरी कामगार पक्षाचे संस्थापक सदस्यांपैकी एक होते. पुढे त्यांनी भारतीय कम्युनिस्ट पक्षात प्रवेश केला. १९५७ मध्ये ते उत्तर सातारा मतदारसंघातून आणि १९६७ मध्ये बीड मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. संसदेत त्यांनी मराठी भाषेतून भाषण करून सर्वांचे लक्ष वेधून घेतले होते.

निष्कर्ष: नानांचे अजरामर विचार

क्रांतीसिंह नाना पाटील हे खऱ्या अर्थाने लोकनेते होते. त्यांनी दाखवून दिले की जर जनतेची साथ असेल, तर जगातील सर्वात मोठ्या सत्तेलाही नमवता येते. आजच्या काळात जेव्हा आपण लोकशाहीच्या विकेंद्रीकरणाच्या गप्पा मारतो, तेव्हा नानांनी ८० वर्षांपूर्वी राबवलेले 'प्रति सरकार' हे त्याचे सर्वात मोठे उदाहरण ठरते. त्यांच्या कार्याचा वारसा आजही महाराष्ट्रातील तरुणांना प्रेरणा देत आहे.