बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांचा जन्म आणि वंदे मातरम् इतिहास

प्रस्तावना: भारतीय राष्ट्रवादाचे ऋषी

बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय हे केवळ एक कादंबरीकार किंवा कवी नव्हते; ते भारतीय राष्ट्रवादाचे आध्यात्मिक शिल्पकार होते. ज्या काळात भारतीय मन वसाहतवादी मानसिकतेत दबलेले होते, त्या काळात बंकिमचंद्रांनी स्वातंत्र्याची ठिणगी टाकली. त्यांचे 'वंदे मातरम्' हे गीत कोट्यवधी भारतीयांचा प्रेरणास्त्रोत बनले. या लेखात आपण 'साहित्य सम्राट' बंकिमचंद्र आणि त्यांच्या अजरामर गीताचा इतिहास सविस्तर जाणून घेऊया.

जन्म आणि बालपण

जन्म आणि वंशावळ

बंकिमचंद्रांचा जन्म २७ जून १८३८ रोजी बंगालमधील नैहाटी (काँतलपाडा) येथील एका सनातनी ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील यादवचंद्र चट्टोपाध्याय हे सरकारी अधिकारी होते. यामुळे बंकिमचंद्रांना भारतीय संस्कृती आणि पाश्चात्य शिक्षण यांचा सुवर्णसंगम लाभला.

शिक्षण आणि कारकीर्द

बंकिमचंद्र लहानपणापासूनच अत्यंत तल्लख बुद्धीचे होते. त्यांनी हुगळी कॉलेज आणि नंतर प्रेसिडेन्सी कॉलेज, कलकत्ता येथे शिक्षण घेतले. कलकत्ता विद्यापीठाच्या पहिल्या पदवी परीक्षेत ते यशस्वी झाले. त्यांनी पुढे कायद्याचे शिक्षण घेतले आणि सुमारे ३० वर्षे उपजिल्हाधिकारी म्हणून ब्रिटीश सरकारमध्ये काम केले. सरकारी नोकरीत असूनही त्यांचे मन मात्र मातृभूमीच्या सेवेत मग्न होते.

साहित्यिक क्रांती: वंदे मातरम् पलीकडचे बंकिमचंद्र

बंकिमचंद्रांनी बंगाली साहित्याला काव्याकडून आधुनिक गद्याकडे नेले. त्यांना 'बंगाली साहित्याचे जनक' मानले जाते.

महत्त्वाच्या साहित्यकृती

वंदे मातरम् गीताचा जन्म

गीत रचना (१८७० चे दशक)

बंकिमचंद्रांनी 'वंदे मातरम्' हे गीत १८७० च्या दशकातच रचले होते. हे गीत संस्कृत आणि बंगाली भाषेच्या मिश्रणातून तयार झाले आहे. सुरुवातीला त्यांनी हे गीत आपल्या वैयक्तिक वहीत लिहून ठेवले होते.

"वंदे मातरम् | सुजलाम् सुफलाम् मलयजशीतलाम् | सस्यश्यामलाम् मातरम् ||"

'आनंदमठ' आणि क्रांती

१८८२ मध्ये जेव्हा त्यांची 'आनंदमठ' ही कादंबरी प्रसिद्ध झाली, तेव्हा त्यात या गीताचा समावेश करण्यात आला. १८ व्या शतकातील संन्याशांच्या बंडावर आधारित या कादंबरीत, संन्यासी हे गीत गाऊन अन्यायाविरुद्ध लढतात. येथूनच हे गीत घराघरात पोहोचले.

स्वातंत्र्य लढ्यातील स्थान

बंगालची फाळणी (१९०५)

१९०५ च्या बंगालच्या फाळणी विरोधात 'वंदे मातरम्' हे गीत संपूर्ण भारताचा आवाज बनले. स्वदेशी चळवळीत लोक रस्त्यावर उतरून ब्रिटीशांच्या लाठ्या झेलत हे गीत गात असत. ब्रिटीशांनी या गीतावर बंदी घातली होती, तरीही क्रांतीकारकांच्या मुखात हेच गीत असायचे.

राष्ट्रीय गीत म्हणून मान्यता

१८९६ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात रवींद्रनाथ टागोर यांनी हे गीत पहिल्यांदा गायले. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर २४ जानेवारी १९५० रोजी 'जन गण मन' ला राष्ट्रगीत तर 'वंदे मातरम्' ला राष्ट्रीय गीत (National Song) म्हणून दर्जा देण्यात आला.

निष्कर्ष

बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांचे ८ एप्रिल १८९४ रोजी निधन झाले, पण त्यांनी दिलेला 'वंदे मातरम्' हा महामंत्र आजही प्रत्येक भारतीयाच्या रक्तात आहे. ते केवळ एक साहित्यिक नव्हते, तर भारताच्या सांस्कृतिक पुनर्जागरणाचे प्रवर्तक होते. त्यांच्या विचारांमुळेच भारताला स्वातंत्र्याची प्रेरणा मिळाली.