भारताची 'हवामान महिला': ॲना मणी आणि हवामानशास्त्रातील त्यांचे योगदान

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो आणि प्रिय वाचकांनो!

आज २२ सप्टेंबर, हा दिवस अनेक ऐतिहासिक घटना आणि महत्त्वाच्या व्यक्तींच्या आठवणींशी जोडलेला आहे. पार्श्व एकादशी, परिवर्तिनी एकादशी आणि वामन जयंतीच्या पूर्वसंध्येला आपण एका अशा महान भारतीय शास्त्रज्ञेची गाथा जाणून घेणार आहोत, ज्यांनी आपल्या देशाच्या हवामानशास्त्रात क्रांती घडवून आणली. त्यांचे नाव आहे ॲना मणी – भारताची 'हवामान महिला'!

आपल्या दैनंदिन जीवनात हवामानाचे महत्त्व खूप मोठे आहे. पाऊस कधी पडेल, तापमान किती असेल, वादळ येणार का, यांसारख्या प्रश्नांची उत्तरे आपल्याला हवामान विभागाकडून मिळतात. पण तुम्हाला माहीत आहे का, की हे हवामान अचूकपणे मोजण्यासाठी आणि त्याचा अंदाज लावण्यासाठी किती जटिल साधनांची गरज असते? आणि भारत या साधनांच्या निर्मितीत कधीकाळी इतरांवर अवलंबून होता. या परिस्थितीत बदल घडवून आणण्याचे मोठे काम ॲना मणी यांनी केले. त्यांचे कार्य केवळ विज्ञानाच्या प्रगतीपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते भारताला वैज्ञानिकदृष्ट्या आत्मनिर्भर बनवण्याच्या दिशेने टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल होते. चला, त्यांच्या अद्भुत प्रवासाला सुरुवात करूया.

ॲना मणी: ज्ञानाची भूक आणि बालपणीचे स्वप्न

ॲना मणी यांचा जन्म २३ ऑगस्ट १९१८ रोजी केरळमधील पीरमेडू (Peermade) येथे झाला. त्यांचे कुटुंब एका श्रीमंत सीरियन ख्रिश्चन कुटुंबापैकी होते आणि ते पाच भाऊ आणि चार बहिणी अशा नऊ मुलांपैकी सातव्या होत्या. ॲनाच्या बालपणी, त्यांच्या कुटुंबातील मुलांना हिऱ्यांच्या अंगठ्यांसारख्या पारंपरिक भेटी दिल्या जात असत. परंतु ॲनाला अशा भेटवस्तूंमध्ये मुळीच रस नव्हता. तिच्या सातव्या वाढदिवसाला, तिने हिऱ्यांच्या ऐवजी इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिकाचा एक सेट मागितला, जो तिच्या ज्ञानाच्या तीव्र भुकेचे प्रतीक होता.

लहानपणापासूनच ॲनाला पुस्तके वाचायला खूप आवडत असे. ती स्थानिक ग्रंथालयातील प्रत्येक पुस्तक वाचून काढत असे. वाचनाची ही आवड तिला केवळ कथांमध्येच नाही, तर विज्ञान आणि गणितासारख्या विषयातही घेऊन गेली. ॲनाने तिचे शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, मद्रासच्या प्रेसिडेन्सी कॉलेजमधून भौतिकशास्त्र आणि रसायनशास्त्रात पदवी (B.Sc. Honors) मिळवली. त्यावेळी महिलांसाठी विज्ञान क्षेत्रात करिअर करणे फारसे सामान्य नव्हते, पण ॲनाने आपला मार्ग स्वतःच निवडला.

"मला लहानपणापासूनच पुस्तके वाचायला आवडत होते आणि त्यातूनच मला विज्ञानाची गोडी लागली." - ॲना मणी

पदवीनंतर, त्यांनी बंगळूरु येथील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स (IISc) मध्ये नोबेल पारितोषिक विजेते सर सी. व्ही. रामन यांच्या मार्गदर्शनाखाली संशोधन सुरू केले. येथे त्यांनी रुबी आणि हिऱ्यांच्या स्पेक्ट्रोस्कोपीचा अभ्यास केला. त्यांच्या या संशोधनातून पाच शोधनिबंध प्रकाशित झाले आणि त्यांनी पीएचडीसाठी प्रबंध सादर केला. परंतु, त्यावेळी IISc मध्ये महिलांना पीएचडी पदवी देण्याची तरतूद नसल्यामुळे त्यांना औपचारिकरित्या पीएचडी मिळाली नाही, हे दुर्दैवी होते. मात्र, त्यांच्या कार्याची दखल घेण्यात आली.

हवामानशास्त्राच्या जगात प्रवेश: एक असामान्य निवड

दुसऱ्या महायुद्धानंतर, भारतीय विद्यार्थ्यांना इंग्लंडमध्ये उच्च शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती देण्यात येत होती. ॲना मणी यांना उच्च शिक्षणासाठी लंडनच्या इम्पीरियल कॉलेजमध्ये पाठवण्यात आले. तिथे त्यांनी हवामानशास्त्रातील साधनांच्या (meteorological instrumentation) अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केले. हा त्यांच्या आयुष्यातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. १९४८ मध्ये भारतात परतल्यानंतर, ॲना मणी इंडियन मेट्रोलॉजिकल डिपार्टमेंट (IMD) मध्ये रुजू झाल्या. हे क्षेत्र त्यावेळी नवीन आणि आव्हानात्मक होते, विशेषतः महिलांसाठी.

स्वातंत्र्यानंतर, भारताला हवामान अंदाजासाठी आवश्यक असलेल्या अनेक साधनांसाठी परदेशी देशांवर अवलंबून राहावे लागत होते. ही परिस्थिती बदलण्याची गरज ॲना मणी यांनी ओळखली. त्यांनी IMD च्या पुणे येथील हवामानशास्त्र साधन विभागाचे प्रमुख म्हणून सूत्रे हाती घेतली. त्यांचे ध्येय स्पष्ट होते: भारताला हवामानशास्त्राच्या साधनांच्या निर्मितीत आत्मनिर्भर बनवणे.

साधन निर्मितीतील क्रांती: भारताला आत्मनिर्भर बनवणे

ॲना मणी यांच्या नेतृत्वाखाली, IMD च्या पुणे येथील कार्यशाळेत हवामान मोजण्यासाठी आवश्यक असलेली शेकडो विविध प्रकारची साधने स्वदेशी पद्धतीने विकसित आणि तयार केली गेली. या साधनांमध्ये खालील प्रमुख प्रकारांचा समावेश होता:

• रेडिओसोंड्स (Radiosondes): वातावरणातील तापमान, दाब आणि आर्द्रता मोजण्यासाठी वापरली जाणारी ही साधने बलूनद्वारे आकाशात सोडली जातात. ॲना मणी यांनी यांच्या निर्मितीमध्ये मोठे योगदान दिले.
• रेडिओमीटर्स (Radiometers): सूर्यप्रकाश आणि सौर विकिरणाचे मोजमाप करण्यासाठी ही साधने आवश्यक असतात. त्यांनी भारतासाठी अशी अचूक साधने विकसित केली.
• ओझोनसोंड्स (Ozonesondes): वातावरणातील ओझोन वायूचे प्रमाण मोजण्यासाठी वापरली जाणारी ही साधने ओझोन स्तराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वपूर्ण ठरली.
• पवन वेग मापक (Anemometers) आणि पवन दिशा मापक (Wind Vanes): वाऱ्याचा वेग आणि दिशा मोजण्यासाठी ही साधने अत्यंत महत्त्वाची आहेत.

ॲना मणी यांच्या प्रयत्नांमुळे, भारताला हवामानशास्त्रातील साधनांसाठी परदेशावर अवलंबून राहावे लागले नाही. त्यांनी जवळपास १०० हून अधिक वेगवेगळ्या प्रकारच्या हवामान साधनांचे डिझाइन आणि उत्पादन मानकीकरण केले. त्यांच्या कार्यकाळात, भारत हवामान साधनांच्या निर्मितीमध्ये एक अग्रगण्य देश बनला.

सूर्यप्रकाश, ओझोन आणि पवन ऊर्जा: पर्यावरणाचा सखोल अभ्यास

ॲना मणी यांचे कार्य केवळ हवामान साधनांच्या निर्मितीपुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांनी पर्यावरणाच्या सखोल अभ्यासातही महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी भारतामध्ये सौर विकिरण निरीक्षण केंद्रांचे एक मोठे जाळे (network) स्थापन केले. या केंद्रांमुळे भारताला सूर्यप्रकाशाची तीव्रता आणि वितरण याबद्दल महत्त्वाची माहिती मिळू शकली, जी सौर ऊर्जा प्रकल्पांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरली.

त्यांनी ओझोन वायूच्या अभ्यासातही मोठे काम केले. १९६० च्या दशकात, ओझोन स्तराचे महत्त्व हळूहळू जगाला समजू लागले होते. ॲना मणी यांनी ओझोन मोजण्यासाठी उपकरणे विकसित केली आणि ओझोन स्तराच्या बदलांचा अभ्यास केला. त्यांचे हे कार्य जागतिक हवामानशास्त्र संघटना (WMO) च्या ओझोन अभ्यासासाठी महत्त्वपूर्ण ठरले.

त्यांनी पवन ऊर्जा (wind energy) च्या संभाव्यतेवरही संशोधन केले. भारताच्या विविध भागांमध्ये वाऱ्याचा वेग आणि दिशा मोजून, त्यांनी पवन ऊर्जा प्रकल्पांसाठी उपयुक्त अशी माहिती गोळा केली. आज आपण जी पवन ऊर्जा संयंत्रे पाहतो, त्यांच्या विकासासाठी ॲना मणींच्या कामाचा पाया महत्त्वाचा ठरला.

ॲना मणींचा वारसा: प्रेरणा आणि भविष्य

ॲना मणी १९७६ मध्ये IMD च्या उप-महासंचालक (Deputy Director General) पदावरून निवृत्त झाल्या. निवृत्तीनंतरही, त्यांनी आपले वैज्ञानिक कार्य थांबवले नाही. त्यांनी बंगळूरु येथील रमन रिसर्च इन्स्टिट्यूटमध्ये पाहुण्या प्राध्यापिका म्हणून काम केले आणि त्यांचे संशोधन सुरू ठेवले. त्यांच्या कार्याची दखल म्हणून त्यांना १९८७ मध्ये के. आर. रामनाथन पदक (K.R. Ramanathan Medal) प्रदान करण्यात आले.

ॲना मणी या केवळ एक उत्कृष्ट शास्त्रज्ञ नव्हत्या, तर त्या एक सशक्त आणि दूरदृष्टीच्या नेत्याही होत्या. त्यांनी महिलांना विज्ञान आणि तंत्रज्ञान (STEM) क्षेत्रात येण्यासाठी नेहमीच प्रोत्साहन दिले. त्यांच्या जीवनातून आपल्याला अनेक गोष्टी शिकायला मिळतात:

• जिद्द आणि चिकाटी: आव्हानांना न घाबरता आपले ध्येय गाठण्याची जिद्द.
• आत्मनिर्भरता: देशासाठी काहीतरी करण्याची आणि त्याला वैज्ञानिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्याची तळमळ.
• नवे मार्ग शोधणे: नेहमीच नवीन कल्पना आणि तंत्रज्ञान स्वीकारण्याची तयारी.
• प्रेरणा: महिलांसाठी विज्ञान क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी एक आदर्श निर्माण करणे.

आजही जेव्हा हवामान विभागाकडून आपल्याला वादळाची, अतिवृष्टीची किंवा उष्णतेच्या लाटेची पूर्वसूचना मिळते, तेव्हा त्यामागे ॲना मणींसारख्या दूरदृष्टीच्या शास्त्रज्ञांनी केलेला पायाभूत अभ्यास आणि साधन निर्मितीचे कार्य असते. त्यांचे कार्य आजही आपल्या हवामानशास्त्राचा अविभाज्य भाग आहे.

सारांश

ॲना मणी यांचे जीवन हे विज्ञान, समर्पण आणि राष्ट्रसेवेचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. केरळच्या एका सामान्य कुटुंबातून आलेल्या या मुलीने आपल्या बुद्धिमत्तेच्या आणि कठोर परिश्रमाच्या बळावर भारतीय हवामानशास्त्राचे चित्र बदलले. त्यांनी हवामान मोजण्यासाठी आवश्यक असलेली साधने भारतातच तयार करून देशाला आत्मनिर्भर बनवले. सूर्यप्रकाश, ओझोन आणि पवन ऊर्जा यांसारख्या महत्त्वाच्या पर्यावरणीय घटकांवर त्यांचे संशोधन आजही मार्गदर्शक ठरते. ॲना मणी या केवळ 'हवामान महिला' नव्हत्या, तर त्या भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीचा आणि महिलांच्या सक्षमीकरणाचा एक तेजस्वी प्रतीक आहेत. त्यांचे जीवन आणि कार्य आपल्याला नेहमीच प्रेरणा देत राहील, विशेषतः तरुण पिढीला विज्ञान क्षेत्रात नवे शोध घेण्यासाठी आणि देशासाठी काहीतरी मोठे करण्यासाठी.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• ॲना मणी यांनी लहानपणी त्यांच्या सातव्या वाढदिवसाला हिऱ्यांच्या ऐवजी इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिकाचा सेट मागितला होता.
• त्यांनी सर सी. व्ही. रामन यांच्या मार्गदर्शनाखाली पीएचडीसाठी प्रबंध सादर केला, परंतु त्यावेळी IISc मध्ये महिलांना पीएचडी देण्याची तरतूद नसल्यामुळे त्यांना औपचारिकरित्या पदवी मिळाली नाही.
• ॲना मणी यांनी सुमारे १०० हून अधिक हवामान साधनांचे डिझाइन आणि उत्पादन मानकीकरण केले.
• त्यांनी भारतात सौर विकिरण निरीक्षण केंद्रांचे मोठे जाळे (network) स्थापन केले.
• त्या महात्मा गांधींच्या तत्त्वांनी प्रेरित होऊन खादीचे कपडे घालत असत.