🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हा आत्मा स्वरूपाने अचल आणि अढळ आहे. ज्याप्रमाणे क्षीरसागरात (दुधाच्या समुद्रात) उठणाऱ्या लाटा या मूळ दुधापेक्षा वेगळ्या नसतात, त्या दुधाचेच स्वरूप असतात, त्याचप्रमाणे हा आत्मा परमात्म्यापेक्षा भिन्न नाही. तो स्वरूपाने एकच आहे. आत्म्याला कोणतेही विकार शिवत नाहीत, म्हणून अर्जुनाने शोक करणे थांबवावे असा उपदेश येथे दिला आहे.

आपल्यातील आणि इतरांमधील ईश्वरी अंश एकच आहे हे ओळखून सर्वांशी प्रेमाने वागावे. उदाहरण: संकटात घाबरून न जाता मन शांत ठेवणे, कारण आपला मूळ आत्मा अविनाशी आणि स्थिर आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व, त्याचे अचल स्वरूप आणि परमात्म्याशी असलेले त्याचे ऐक्य समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या मनाला येईल तसे वागू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले) कर्तव्य आहे, तेच पूर्ण निष्ठेने करावे. हेच कर्माचे खरे रहस्य किंवा 'वर्म' आहे. स्वधर्माचे पालन करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, एखादे काम करताना ते आपल्याला आवडते की नाही यापेक्षा ते करणे आपले कर्तव्य आहे का, याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी कठीण वाटले तरी अभ्यासाचे आपले 'विहित' कर्म करणे हेच त्यांचे 'वर्म' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' महत्त्व विशद करतात. स्वधर्म म्हणजे केवळ जात किंवा धर्म नव्हे, तर व्यक्तीची प्रकृती, क्षमता आणि परिस्थितीनुसार तिला प्राप्त झालेले विहित कर्तव्य होय. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी ते आपल्यासाठी विघातक ठरू शकते. स्वतःचे कर्तव्य पार पाडताना जरी अनेक अडचणी आल्या किंवा ते कठीण वाटले, तरी त्यातच जीवाचे खरे कल्याण असते. स्वधर्माचे आचरण हेच चित्तशुद्धीचे आणि मोक्षाचे साधन आहे, कारण ते आपल्या नैसर्गिक प्रवृत्तीशी सुसंगत असते.

दैनंदिन जीवनात, आपण अनेकदा इतरांच्या यशाची तुलना स्वतःशी करतो आणि त्यांच्यासारखे बनण्याच्या नादात आपले मूळ कौशल्य विसरतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला कलेची आवड असेल पण तो केवळ इतरांचे पाहून विज्ञानाचा कठीण अभ्यास करत असेल, तर त्याने आपल्या नैसर्गिक आवडीच्या क्षेत्रात (स्वधर्मात) कष्ट करणे अधिक श्रेयस्कर आहे, कारण तिथेच त्याला यश आणि समाधान मिळेल.

भगवद्गीतेतील कर्मयोगावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर माउली स्वधर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.