🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे शास्त्रशुद्ध आणि नैतिकदृष्ट्या 'उचित' (योग्य) आहे, अशा कर्मांची निवड करावी. 'अवसरेंकरूनि प्राप्त' म्हणजे परिस्थितीनुसार किंवा वेळेनुसार जे कर्तव्य आपल्या वाट्याला येते, त्यापासून पळ काढू नये. ते कर्म 'निभ्रांत' म्हणजे कोणत्याही संशयाशिवाय किंवा गोंधळाशिवाय पूर्ण करावे. कर्म सोडून देणे हा मार्ग नसून, ते फळाची आशा न धरता आणि योग्य रीतीने करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात आणि परीक्षेची वेळ जवळ आली आहे. अशा वेळी अभ्यास करणे हे तुमचे 'प्राप्त' आणि 'उचित' कर्म आहे. आळस न करता किंवा अभ्यासाचा कंटाळा न करता ते कर्तव्य पार पाडणे म्हणजे या ओवीचा अवलंब करणे होय.

ज्ञानी पुरुषाने लोकसंग्रहासाठी आपली विहित कर्मे कशी करावीत, याचे मार्गदर्शन करताना माऊली हा सिद्धांत मांडतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील एका अत्यंत गहन तत्त्वाचे स्पष्टीकरण देतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने (अकर्म) राहतो आणि केवळ शरीर शांत असूनही मनात कर्माचे विचार असणे (अकर्मात कर्म) ओळखतो, त्यालाच कर्माचे खरे मर्म समजले आहे. हे आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे जिथे मनुष्य फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडणे म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने प्रसिद्धीची हाव न धरता केलेली मदत हे कर्मातील अकर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्मातील अकर्म आणि अकर्मातील कर्म या सिद्धांताचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेल्या पात्रतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याच्या मनात ऐहिक सुखांबद्दल ओढ असते, तोपर्यंत त्याला ब्रह्मज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही. ज्याप्रमाणे स्वच्छ आरशातच प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे ज्याचे मन वैराग्याने शुद्ध झाले आहे, त्यालाच ज्ञानाचा बोध होतो. वैराग्य ही ज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

कोणतेही मोठे ध्येय साध्य करण्यासाठी मनाची एकाग्रता आणि अनावश्यक गोष्टींचा त्याग आवश्यक असतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षेत यश मिळवायचे असेल, तर त्याला खेळाचा किंवा मोबाईलचा मोह सोडून अभ्यासात 'विरक्त' व्हावे लागते, तरच त्याला विद्येचे ज्ञान प्राप्त होते.

आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी वैराग्य ही कशी पूर्वअट आहे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.