🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या लहरीनुसार वागू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने 'विहित' (कर्तव्य म्हणून सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्यापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही हाव किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हाच आपण ते कर्म 'उत्तम' म्हणजेच पूर्ण कौशल्याने आणि एकाग्रतेने करू शकतो. हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे साधन आहे.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील?' या फळाची चिंता करण्याऐवजी, 'आजचा अभ्यास करणे' हे आपले उचित कर्म समजून ते मनापासून केले पाहिजे. यामुळे अभ्यासाचा दर्जा सुधारतो आणि तणाव कमी होतो.

फळाची अभिलाषा न धरता आपले विहित कर्तव्य कसे पार पाडावे, याबद्दल श्रीकृष्ण अर्जुनाला मार्गदर्शन करत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील हा शेवटचा श्लोक अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचा कळस दर्शवतो. आपल्याच स्वकीयांविरुद्ध युद्ध करण्याच्या कल्पनेने अर्जुन पूर्णपणे खचून गेला आहे. त्याचे मन अत्यंत व्याकुळ झाले असून, युद्धाचा उत्साह संपला आहे. या ओवीत संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, अर्जुनाने केवळ शस्त्रेच टाकली नाहीत, तर त्याने आपले कर्तव्यही क्षणभर बाजूला सारले. तो रथाच्या मागील भागात हताश होऊन बसला, जे त्याच्या मनातील द्वंद्व आणि पराभवाचे प्रतीक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या संकटाने घाबरून जातो आणि प्रयत्न करणे सोडून देतो, तेव्हा आपली अवस्था अर्जुनासारखी होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा कठीण पेपर पाहून हताश होऊन बसणे. अशा वेळी आपल्याला मार्गदर्शनाची गरज असते.

आपल्या नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन अत्यंत दुःखी झाला आणि त्याने शस्त्रे खाली ठेवून युद्ध न करण्याचा निर्णय घेतला.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला अर्जुन श्रीकृष्णाला प्रश्न विचारतो. दुसऱ्या अध्यायात भगवंतांनी 'स्थितप्रज्ञ' आणि 'बुद्धी'चे महत्त्व सांगितले होते. अर्जुनाला असे वाटले की जर ज्ञान किंवा बुद्धी श्रेष्ठ आहे, तर मग कर्म (युद्ध) करण्याची काय गरज? तो गोंधळलेला आहे आणि विचारतोय की जर ज्ञानमार्ग चांगला आहे, तर मला या हिंसक कर्मात का गुंतवत आहात? हा प्रश्न कर्मयोगाच्या विवेचनाचा पाया ठरतो.

जेव्हा आपल्याला दोन चांगल्या पर्यायांपैकी एक निवडताना गोंधळ होतो, तेव्हा आपण आपल्या मार्गदर्शकाला स्पष्ट प्रश्न विचारला पाहिजे. उदाहरण: अभ्यासासाठी कोणता विषय निवडावा हे न समजल्यास शिक्षकांना विचारणे.

दुसऱ्या अध्यायात बुद्धीचे महत्त्व ऐकल्यानंतर अर्जुन गोंधळला आहे. जर ज्ञान श्रेष्ठ आहे, तर मग युद्ध का करावे, असा प्रश्न तो विचारतो.