🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, हे अर्जुना, तू मोह आणि अज्ञानामुळे स्वतःच्या मनाची फसवणूक करत आहेस. युद्धाच्या प्रसंगी अशा प्रकारे शोक करणे तुला शोभत नाही. मनातील सर्व संभ्रम आणि चिंता बाजूला सारून, क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यासाठी तू तुझे धनुष्य उचल आणि युद्धासाठी सज्ज हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला घाबरतो, तेव्हा विचार करत न बसता प्रत्यक्ष कृती करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने रडत बसण्यापेक्षा पुस्तक हातात घेऊन अभ्यासाला सुरुवात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक संभ्रम सोडून युद्धासाठी तयार होण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मार्गदर्शन करताना सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे हा खरा मार्ग नाही. खरा मार्ग म्हणजे कर्मामागील 'मी करतो' हा अहंकार सोडणे होय. अर्जुनाला 'धनुर्धरा' म्हणून संबोधून ते त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आणि कौशल्याची आठवण करून देत आहेत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा आणि कर्तेपणाचा गर्व सोडतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने कर्मयोगाचे आचरण करू शकतो. कर्माचा 'आदर' करणे म्हणजे ते ईश्वराची सेवा समजून पूर्ण निष्ठेने करणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम आपली जबाबदारी समजून आनंदाने पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर स्वतःचा बडेजाव न मिरवता, तो आपल्या मेहनतीचा आणि आशीर्वादाचा भाग आहे असे मानावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अहंकार सोडून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या संवादाचे वर्णन करतात. भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की, आतापर्यंत मी तुला आत्मस्वरूपाचे ज्ञान सांख्य योगाच्या माध्यमातून दिले, जे तात्विक स्वरूपाचे होते. आता मी तुला 'बुद्धियोग' म्हणजेच समत्व बुद्धीने कर्म कसे करावे, याची व्यावहारिक लक्षणे सांगणार आहे. सांख्य योग हा सिद्धांतावर भर देतो, तर बुद्धियोग हा तो सिद्धांत आचरणात कसा आणावा हे शिकवतो. हा उपदेश अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

जेव्हा आपण एखादी गोष्ट शिकतो, तेव्हा प्रथम त्याची माहिती (Theory) घेतो आणि नंतर ती कृतीत (Practical) आणतो. उदा. परीक्षेत केवळ पुस्तकी ज्ञान असून चालत नाही, तर ते उत्तरपत्रिकेत योग्य प्रकारे मांडण्याची कला (बुद्धियोग) अवगत असावी लागते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे तात्विक विवेचन सांगून झाल्यावर आता ते ज्ञान व्यवहारात कसे आणावे (बुद्धियोग), याकडे वळत आहेत.