🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की संन्यास (ज्ञानाचा मार्ग) आणि योग (निष्काम कर्माचा मार्ग) यात कोणताही मूलभूत फरक नाही. बाह्यतः हे दोन मार्ग भिन्न वाटले तरी त्यांचे ध्येय आणि फळ एकच आहे. ते एक सुंदर उदाहरण देतात: जसे एकाच वस्तूचे किंवा अर्थाचे वर्णन करण्यासाठी आपण दोन भिन्न समानार्थी शब्द वापरतो, तसेच हे दोन मार्ग आहेत. कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि फळाची आशा न धरता कर्म करणे (योग) या दोन्ही क्रिया शेवटी साधकाला एकाच आत्मज्ञानापर्यंत पोहोचवतात. त्यामुळे या दोघांमध्ये द्वैत मानणे चुकीचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, आपण आपले काम निस्वार्थपणे करणे किंवा कामाच्या फळाबद्दल अलिप्त राहणे या दोन्ही गोष्टी आपल्याला मानसिक शांती देतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करणे (योग) आणि निकालाच्या चिंतेतून मुक्त राहणे (संन्यास) हे दोन्ही त्याला यशाकडेच नेतात.

संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील अभेद किंवा एकत्व ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ किंवा विरक्त पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे क्षीरसागर (दुधाचा समुद्र) अत्यंत गंभीर, अथांग आणि शांत असतो, त्यात कितीही नद्या मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याचप्रमाणे ज्याने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे असा विरक्त पुरुष बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. जगातील विषय, वासना (काम) किंवा राग (क्रोध) त्याच्या मनाची शांती भंग करू शकत नाहीत. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि आनंदी असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्या मनासारख्या गोष्टी घडत नाहीत, तेव्हा चिडून न जाता किंवा रागाच्या आहारी न जाता आपले मन समुद्रासारखे शांत ठेवण्याचा प्रयत्न करावा. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाशी मतभेद झाले तरी शांत राहून विचार करणे.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाच्या मनाची स्थिरता सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची तुलना अथांग समुद्राशी करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विवेकाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात सारासार विचार करण्याची शक्ती म्हणजेच 'विवेक' सतत जागृत असतो, त्याला कर्माचे कोणतेही फळ (चांगले किंवा वाईट) स्पर्श करू शकत नाही. असा मनुष्य कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याची दृष्टी आत्मस्वरूपावर स्थिर असते आणि तो स्वतःला कर्माचा कर्ता मानत नाही.

दैनंदिन जीवनात कोणताही निर्णय घेताना घाई न करता 'विवेक' वापरला पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीचा मार्ग न निवडता कष्टाचा मार्ग निवडणे हा विवेक आहे. असा विवेक ठेवल्यास भविष्यातील संकटांपासून आपण वाचतो.

ज्ञानी पुरुष विवेकाच्या बळावर कर्माच्या फळांपासून कसा अलिप्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.