🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रोत्यांना नम्रपणे पण आत्मविश्वासाने आवाहन करत आहेत. ते म्हणतात की, जर तुम्ही तुमचे चित्त एकाग्र करून या निरूपणाकडे लक्ष दिले, तर तुम्हाला आत्मिक आणि ऐहिक अशा सर्व प्रकारच्या सुखांची प्राप्ती होईल. ही केवळ एक विनंती नसून ती महाराजांची 'प्रतिज्ञा' आहे. ज्ञानेश्वरीतील ज्ञान ग्रहण करण्यासाठी 'अवधान' (एकाग्रता) ही पहिली पायरी आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही कार्य यशस्वी करण्यासाठी एकाग्रता आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना जर विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष विषयावर केंद्रित केले, तर त्यांना तो विषय उत्तम समजतो आणि यशाचा आनंद मिळतो.

ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना या ग्रंथाचे महत्त्व सांगताना त्यांचे लक्ष वेधून घेत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे स्वरूप अविनाशी आहे आणि शरीर नश्वर आहे हे सत्य समजून घेतल्यावर शोक करणे चुकीचे आहे. अज्ञानी लोक शरीरालाच आत्मा मानतात आणि त्यामुळे मृत्यूच्या कल्पनेने दुःखी होतात. अर्जुन हा ज्ञानी असूनही मोहवश होऊन दुःख करत आहे, म्हणून महाराज त्याला बजावतात की सामान्य अज्ञानी माणसांसारखा तू मनामध्ये खेद करू नकोस. विवेकाने या मोहाचा त्याग कर.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की परिस्थिती बदलणे हा निसर्गाचा नियम आहे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर रडत न बसता, अज्ञानाचा त्याग करून पुढच्या वेळी अधिक मेहनत घेण्याचा विचार करणे म्हणजे या ओवीचा सराव होय.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अज्ञानामुळे होणारा शोक सोडून देण्याचा सल्ला देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या मनातील 'मी कर्ता आहे' हा भाव पूर्णपणे नष्ट होतो. अशा स्थितीत, शरीराद्वारे कर्मे घडत असूनही, त्या कर्मांचे नाव किंवा अस्तित्व उरत नाही कारण त्यामागे कोणताही अहंकार नसतो. जेव्हा कर्तेपण हरवते, तेव्हा ते कर्म असूनही 'अकर्म' ठरते, म्हणजेच ते व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हे सर्व नैसर्गिकरित्या आणि सहजपणे घडते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता 'हे ईश्वरी कार्य आहे' असे मानल्यास मनाला शांती मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानी पुरुषाच्या कर्माचे स्वरूप आणि अहंकाररहित स्थितीचे वर्णन करत आहेत.