🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियसुखांचा (विषयांचा) मोह सोडून देतो आणि संशयरहित होऊन आपल्या अंतःकरणात आत्मस्वरूपाशी एकरूप होतो, तोच खरा योगी. बाह्य विषयांचे आकर्षण हे मनाला विचलित करते. जेव्हा मन आत वळते, तेव्हा त्याला शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होते. ही अवस्था प्राप्त करण्यासाठी वैराग्य आणि दृढ निश्चय आवश्यक आहे. आत्मरूपी तन्मय होणे म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाचा शोध घेणे होय.

दैनंदिन जीवनात, आपण मोबाईल किंवा टीव्ही सारख्या बाह्य गोष्टींमध्ये जास्त वेळ घालवण्याऐवजी, थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले पाहिजे. उदाहरण: अभ्यासाला बसताना फोन बाजूला ठेवून एकाग्र होणे.

इंद्रियविषयांचा त्याग करून आत्मस्वरूपात मग्न होणाऱ्या योग्याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे टाळता येत नाही, कारण प्रकृतीचा स्वभावच कर्माचा आहे. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा उपाय नसून, कर्म करण्याच्या पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. कर्माचे फळ आपल्याला मिळेलच अशी आसक्ती किंवा हव्यास सोडून जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खऱ्या अर्थाने कर्मयोग आचरणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, जसे की अभ्यास करताना, केवळ 'पहिला नंबर येईल का?' याचा विचार न करता विषयाच्या ज्ञानासाठी मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायावरील भाष्यात, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्तव्य करणे अनिवार्य आहे, परंतु फळाची आसक्तीच बंधनास कारणीभूत ठरते.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, माणसाने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माच्या फळाचा आणि 'मी कर्ता आहे' या अहंकाराचा त्याग करावा. 'नि:संगु' होणे म्हणजे कर्मात न अडकणे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य (जे आपल्या वाट्याला आले आहे) कोणत्याही स्वार्थाशिवाय करतो, तेव्हा ते कर्मच 'योग' बनते. अर्जुनासाठी युद्ध हे त्याचे विहित कर्म होते, म्हणून त्याला ते नि:संग होऊन करण्यास सांगितले आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला यातून काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम किती उत्तम प्रकारे करू शकतो' यावर लक्ष देणे म्हणजे नि:संग होणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत किती गुण मिळतील या चिंतेपेक्षा विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.