🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्यावर अज्ञानाचा पडदा असतो, तोपर्यंत त्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख पटत नाही. जेव्हा गुरूंच्या उपदेशाने किंवा साधनेने आत्मज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा ते अज्ञान मुळासकट नष्ट होते. जसा सूर्य उगवल्यावर अंधार नाहीसा होतो आणि सर्व वस्तू स्पष्ट दिसतात, तसेच ज्ञानामुळे आत्मस्वरूप स्वतःलाच प्रकाशित करते. यात कोणत्याही बाह्य प्रकाशाची किंवा पुराव्याची गरज उरत नाही, कारण आत्मा हा स्वयंप्रकाशित आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीबद्दल चुकीचा समज (अज्ञान) करून घेतो, तेव्हा आपल्याला भीती किंवा दुःख वाटते. पण जेव्हा सत्य (ज्ञान) समजते, तेव्हा मन शांत होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, आणि टॉर्चच्या प्रकाशात ती दोरी आहे हे समजणे हे ज्ञान आहे.

आत्मज्ञानामुळे अज्ञानाचा नाश होऊन आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज भीष्म पितामहांच्या शौर्याचे आणि व्यक्तिमत्वाचे वर्णन करतात. भीष्म हे केवळ वयानेच मोठे नव्हते, तर त्यांचे तेज आणि सामर्थ्य सूर्यासारखे प्रखर होते. 'प्रतापाचा अर्कु' या शब्दांतून ज्ञानेश्वर माऊली त्यांच्या अफाट पराक्रमाचा गौरव करतात. युद्धाची घोषणा करण्यासाठी त्यांनी जो शंखनाद केला, तो इतका प्रचंड आणि आत्मविश्वासपूर्ण होता की त्याला 'सिंहनाद' (सिंहाची गर्जना) म्हटले गेले आहे. हे त्यांच्या निर्भयतेचे आणि कौरव सैन्याचे नेतृत्व करण्याच्या त्यांच्या दृढनिश्चयाचे प्रतीक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कार्याची सुरुवात करतो, तेव्हा आपल्या मनात भीष्म पितामहांसारखा आत्मविश्वास आणि स्पष्टता असावी. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या स्पर्धेत किंवा परीक्षेला सामोरे जाताना, भीती न बाळगता पूर्ण तयारीने आणि धैर्याने आपली उपस्थिती दर्शवणे आवश्यक आहे.

संजय धृतराष्ट्राला युद्धाच्या मैदानावरील दृश्य सांगत आहे, जिथे भीष्म पितामहाने दुर्योधनाला धीर देण्यासाठी शंखनाद केला.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे आकाशामध्ये सूर्य एकच असतो, परंतु पृथ्वीवरील विविध जलपात्रांमध्ये त्याचे प्रतिबिंब पडल्यामुळे तो अनेक असल्याचा भास होतो, त्याचप्रमाणे परमात्मा किंवा आत्मा हा तत्वतः एकच आहे. मात्र, अज्ञानामुळे किंवा देहबुद्धीमुळे तो प्रत्येक शरीरात वेगवेगळा भासतो. पात्रातील पाणी हलले तरी सूर्याला काही होत नाही, तसेच देहाच्या सुख-दुःखाचा आत्म्यावर परिणाम होत नाही. हा आत्मा 'अलोकु' म्हणजे इंद्रियांना न दिसणारा पण सर्वव्यापी आहे.

आपण सर्वांशी प्रेमाने वागले पाहिजे, कारण सर्वांच्या शरीरात एकच आत्मा वास करतो. उदाहरण: जसे शाळेत सर्व मुले वेगळी दिसली तरी सर्वांची शिकण्याची ओढ एकच असते, तसेच सर्वांमधील ईश्वरी अंश एकच आहे हे ओळखावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप सांगत आहेत आणि ज्ञानेश्वर महाराज तो आत्मा एक असूनही अनेक कसा वाटतो हे स्पष्ट करत आहेत.