🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य जगातील वस्तू (विषय) जेव्हा आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान मनाला होते. हे अनुभव कधी सुखद तर कधी दुःखद असतात. हे अनुभव क्षणभंगुर असतात, कारण ते इंद्रियांच्या अधीन असतात. जसे थंडी आणि उष्णता येते आणि जाते, तसेच हे अनुभवही कायमस्वरूपी नसतात. साधकाने या द्वंद्वांकडे साक्षीभावाने पाहायला हवे आणि मनाचा समतोल ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनासारखी घडली नाही म्हणून दुःख होते, तेव्हा लक्षात ठेवावे की हे केवळ इंद्रियांचे खेळ आहेत. जसे कडक ऊन लागल्यावर सावलीत गेल्यावर सुख मिळते, तसेच जीवनातील संकटे आणि आनंद येत-जात राहतात. त्यांना धैर्याने सामोरे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांद्वारे होणाऱ्या अनुभवांचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःखाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अपरिहार्यतेवर प्रकाश टाकतात. ते म्हणतात की, प्रकृतीच्या त्रिगुणांच्या प्रभावामुळे कोणताही जीव क्षणभरही कर्माशिवाय राहू शकत नाही. 'मी काहीच करणार नाही' असे म्हणणे हा केवळ एक भ्रम आहे, कारण शरीर धारण केल्यावर श्वासोच्छवास, पाहणे, ऐकणे यांसारखी नैसर्गिक कर्मे चालूच राहतात. त्यामुळे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्मातील फळाची आशा सोडून आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा शहाणपणा आहे. कर्मापासून पळ काढणे हे मानवी स्वभावाच्या विरुद्ध आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढू शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी तो अभ्यास करणे पूर्णपणे सोडू शकत नाही, कारण ते त्याचे कर्तव्य आहे. कर्माचा कंटाळा करण्यापेक्षा ते आनंदाने स्वीकारणे हेच या ओवीचे शिक्षण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की पूर्णपणे निष्क्रिय राहणे कोणत्याही जीवासाठी अशक्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म करू नये, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने किंवा धर्माने 'विहित' (सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अत्यंत 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे, परंतु त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची आशा (फळाशा) पूर्णपणे सोडून द्यावी. फळाची आसक्ती सोडल्यामुळे कर्माचे ओझे होत नाही आणि चित्तशुद्धी होते.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेत 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. फळाची चिंता सोडल्यास अभ्यासात अधिक प्रगती होते.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या निष्काम कर्मयोगाचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी मांडतात.