🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे कासव संकटकाळी आपले सर्व अवयव आपल्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांच्या मोहातून आपली इंद्रिये पूर्णपणे काढून घेतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. केवळ बाह्यतः इंद्रिये रोखणे पुरेसे नाही, तर आत्मज्ञानाच्या बळावर ती अंतर्मुख करणे महत्त्वाचे आहे. असा पुरुष विषयांच्या अधीन न होता स्वतःच्या स्वरूपात मग्न असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आवाजाकडे दुर्लक्ष करून मनाला एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे. इंद्रियांवर ताबा मिळवल्याने कामात यश मिळते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. जो मनुष्य विवेकाने आपल्या अज्ञानाचा नाश करतो, त्याला कर्माचे फळ किंवा कर्माचा अभिमान उरत नाही. अशा व्यक्तीच्या अंतःकरणात आत्मज्ञान पूर्णपणे ठाम झालेले असते. तो संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याचे 'मीपण' नष्ट झालेले असते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती आनंदाने आणि निस्वार्थ भावनेने करावीत.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानी पुरुषाची लक्षणे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या व्यक्तीने आपल्या कर्मांमागील 'मी करतो' हा अहंकार (संकल्प) आणि त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची अपेक्षा पूर्णपणे सोडून दिली आहे, त्याची कर्मे त्याला कधीही बंधनात टाकत नाहीत. अशा व्यक्तीची सर्व कर्मे ज्ञानाच्या अग्नीमध्ये शुद्ध झालेली असतात. जेव्हा कर्मातून स्वार्थ निघून जातो, तेव्हा ते कर्म अकर्मासारखे होते, म्हणजेच ते माणसाला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना केवळ 'मला पहिला नंबर हवा आहे' या फळाच्या आशेने न करता, 'मला ज्ञान मिळवायचे आहे' या निस्वार्थ भावनेने अभ्यास करावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना त्या बदल्यात त्यानेही आपल्याला मदत करावी ही अपेक्षा न ठेवणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत ज्याचे कर्म संकल्पाच्या आणि फळाच्या आशेच्या पलीकडे गेले आहे.