🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेतो, त्याप्रमाणे जो साधक आपली ज्ञानेंद्रिये बाह्य जगातील विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि ती अंतरात्म्यात विलीन करतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. हे केवळ बळजबरीने केलेले दमन नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने प्राप्त झालेली सहज अवस्था आहे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धाव घेणे थांबवतात, तेव्हाच मनुष्याला आंतरिक शांती मिळते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे विचलित होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक आपले लक्ष तिथून काढून अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या निग्रहाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांना बाहेरून रोखण्यापेक्षा मनाला आतून आवरणे जास्त प्रभावी आणि नैसर्गिक आहे. जर आपण झाडाच्या प्रत्येक पानाला किंवा फांदीला स्वतंत्रपणे पाणी घालत बसलो तर ते कठीण आहे, पण मुळाला पाणी दिले तर संपूर्ण झाड आपोआप बहरते. त्याचप्रमाणे, मन हे सर्व इंद्रियांचे मूळ किंवा केंद्र आहे. एकदा का मनावर ताबा मिळवला की डोळे, कान, जीभ यांसारखी इंद्रिये आपोआप सन्मार्गाला लागतात आणि साधकाच्या स्वाधीन होतात.

दैनंदिन जीवनात वाईट सवयी सोडताना केवळ कृतीवर नियंत्रण न ठेवता विचारांवर (मनावर) काम करावे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला अभ्यासात एकाग्रता हवी असेल, तर मोबाईलपासून दूर राहण्यापेक्षा मनाला अभ्यासाच्या गोडीचे 'पाणी' द्या, मग डोळे आणि कान आपोआप पुस्तकाकडे वळतील.

इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज एका वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला सांगतात की, आत्मज्ञानाचा असा मार्ग मी तुला स्पष्ट करून सांगतो ज्याने तुझे अंतःकरण प्रसन्न होईल. अध्यात्मिक प्रगतीसाठी मनाची प्रसन्नता आणि स्थिरता अत्यंत आवश्यक असते. जेव्हा मन विचलित नसते, तेव्हाच मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. ही ओवी बुद्धी स्थिर करण्याच्या प्रक्रियेची सुरुवात दर्शवते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण गोंधळलेले असतो, तेव्हा मन शांत ठेवण्यासाठी ध्यान किंवा चांगल्या विचारांचे वाचन करावे. उदाहरणार्थ: परीक्षेच्या वेळी मन स्थिर ठेवल्यास अभ्यासलेले विषय नीट आठवतात.

श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ओवीतून) अर्जुनाला मन स्थिर आणि प्रसन्न करण्याचे उपाय सांगण्यास सुरुवात करत आहेत.