🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (ज्ञानमार्ग) आणि योग (कर्ममार्ग) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी त्यांचा शेवट एकाच आत्मज्ञानात होतो. ज्याप्रमाणे एकाच वस्तूचे वर्णन करण्यासाठी आपण दोन भिन्न शब्दांचा वापर करतो, त्याचप्रमाणे संन्यास आणि योग हे एकाच परमार्थाचे दोन पैलू आहेत. अज्ञानी लोकांना यात भेद वाटतो, परंतु अनुभवी पुरुषाला समजते की फलाची आशा सोडून कर्म करणे (योग) आणि कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) हे दोन्ही एकाच स्थितीत विलीन होतात.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतेही काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून केले (योग) किंवा 'मी कर्ता नाही' या भावनेने केले (संन्यास), तर दोन्हीमुळे आपल्याला मनःशांती मिळते. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता काम करणे हे योग आणि संन्यास दोन्हीचे सार आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग मूलतः एकच आहेत, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'अकर्ता' या संकल्पनेचा उलगडा करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर जगातील सर्व व्यवहार सुरू होतात, पण सूर्य स्वतःला त्या कर्मांचा मालक मानत नाही किंवा त्याला कर्माचा अभिमान नसतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळापासून आणि कर्तेपणाच्या अहंकारापासून अलिप्त असतो. ज्ञानी माणसाची कर्मे ही नैसर्गिक असतात, त्यात 'मी'पणा नसतो.

आपण आपले काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने उत्तम खेळ केल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःच्या अहंकाराला न देता खेळाला द्यावे.

ज्ञानी पुरुष कर्मात राहूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत लोकसंग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, श्रेष्ठ व्यक्तींनी किंवा नेत्यांनी आपली कर्तव्ये सोडली, तर सामान्य जनता गोंधळून जाईल. समाज नेहमी मोठ्या माणसांच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालत असतो. जर अर्जुनासारख्या योद्ध्याने कर्म सोडले, तर समाजही आळशी किंवा कर्तव्यशून्य होईल. म्हणून जगाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी निष्काम कर्म करणे आवश्यक आहे.

आपल्या घरातील वडीलधाऱ्या व्यक्तींनी किंवा कार्यालयातील प्रमुखांनी शिस्त पाळली पाहिजे, कारण त्यांचे पाहूनच मुले किंवा कर्मचारी शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी वेळेचे पालन केले, तर मुलेही तेच शिकतात.

ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सांगतात की, समाजात आदर्श निर्माण करण्यासाठी श्रेष्ठ व्यक्तीने आपली कर्तव्ये का पार पाडली पाहिजेत.