🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे वर्णन करत आहेत. कौरव आणि पांडव या दोन्ही बाजूंची सैन्ये इतकी प्रचंड होती की त्यांची तुलना प्रलयकाळाच्या महासागराशी केली आहे. ज्याप्रमाणे प्रलयकाळी समुद्र आपली मर्यादा सोडून सर्वत्र पसरतो आणि सर्व काही व्यापून टाकतो, त्याचप्रमाणे ही दोन अफाट सैन्ये युद्धासाठी समोरासमोर उभी ठाकली होती. हे दृश्य अत्यंत भव्य आणि तितकेच भयानक होते, जे पाहून युद्धाच्या भीषणतेची जाणीव होते.

जेव्हा दोन अत्यंत मोठ्या शक्ती किंवा विचार एकमेकांसमोर उभे ठाकतात, तेव्हा त्यांच्यातील संघर्षाची तीव्रता स्पष्ट करण्यासाठी या ओवीचा वापर होतो. उदाहरण: दोन मोठ्या जागतिक कंपन्यांमधील व्यावसायिक स्पर्धा जेव्हा शिगेला पोहोचते, तेव्हा त्याचे वर्णन या ओवीने करता येईल.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे आणि त्यांच्यातील संघर्षाच्या सुरुवातीचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, काम किंवा वासना ही बाहेरून येत नाही. ती आपल्या शरीराच्या आत तीन मुख्य ठिकाणी लपलेली असते: आपली पाच ज्ञानेंद्रिये, आपले मन (अंतःकरण) आणि आपली बुद्धी. जेव्हा एखादी इच्छा निर्माण होते, तेव्हा ती प्रथम इंद्रियांना पकडते, मग मनाला अस्वस्थ करते आणि शेवटी बुद्धीला भ्रमित करते. या तीन ठिकाणांचा ताबा घेतल्यामुळे माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे समजेनासे होते.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा हे लक्षात घ्यावे की हा मोह आपल्या इंद्रियांनी आणि मनाने निर्माण केला आहे. अशा वेळी शांत राहून बुद्धीचा वापर करून स्वतःवर नियंत्रण मिळवावे.

काम (वासना) मनुष्याला कशा प्रकारे मोहित करतो आणि तो शरीरात नेमका कुठे राहतो, याचे वर्णन श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्यांनी आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतला आहे, त्यांना बाह्य विषयांची ओढ उरत नाही. ते स्वतःच्याच ठायी इतके तल्लीन होतात की त्यांना बाह्य जगाचा विसर पडतो. अशा प्रकारे द्वैत संपून ते स्वतःच स्वतःचे सुख बनतात. ही अवस्था म्हणजे केवळ शब्दांनी वर्णन करण्यापलीकडचा परमानंद आहे, जिथे भक्त आणि भगवंत किंवा ज्ञाता आणि ज्ञेय असा भेद उरत नाही.

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने करतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंधळाचा त्रास होत नाही. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा आवडीचा विषय वाचतो, तेव्हा तो त्यात इतका रंगून जातो की त्याला वेळेचे भान राहत नाही आणि त्याला त्या अभ्यासातून आनंद मिळतो.

आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्या महात्म्याच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.