🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाची स्थिती स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा साधक स्वतःच्या शुद्ध स्वरूपाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याला समजते की शरीर आणि इंद्रिये कर्मे करत असली तरी आत्मा निर्लेप आणि अकर्ता आहे. यालाच 'अकर्तेपण' म्हणतात. अशा स्थितीत केलेली सर्व कर्मे फलाची अपेक्षा नसल्यामुळे आणि अहंकाराचा अभाव असल्यामुळे बंधनास कारणीभूत ठरत नाहीत, म्हणजेच ती 'अकर्म' होतात. ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्माच्या पलीकडे असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती प्रेमापोटी केल्यास ती ओझे वाटत नाहीत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानी पुरुषाला कर्मामध्ये अकर्म कसे दिसते आणि तो कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो, याचे विवेचन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, वरवर पाहता संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन भिन्न मार्ग वाटू शकतात. परंतु, आध्यात्मिक दृष्टीने विचार केल्यास हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. साधकाला या दोन्ही मार्गांचे स्वरूप नीट कळावे आणि गोंधळ होऊ नये, म्हणून श्रीकृष्णाने त्यांच्यातील सूक्ष्म भेद स्पष्ट करून सांगितला आहे. मुळात हे दोन्ही मार्ग एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम निस्वार्थ भावनेने केले, तर ते संन्यासासारखेच श्रेष्ठ ठरते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांच्या मागे न लागता ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा एक प्रकारचा योगच आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांच्यातील मूळ ऐक्य ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या लहरीनुसार वागू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने 'विहित' (कर्तव्य म्हणून सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्यापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही हाव किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हाच आपण ते कर्म 'उत्तम' म्हणजेच पूर्ण कौशल्याने आणि एकाग्रतेने करू शकतो. हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे साधन आहे.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील?' या फळाची चिंता करण्याऐवजी, 'आजचा अभ्यास करणे' हे आपले उचित कर्म समजून ते मनापासून केले पाहिजे. यामुळे अभ्यासाचा दर्जा सुधारतो आणि तणाव कमी होतो.

फळाची अभिलाषा न धरता आपले विहित कर्तव्य कसे पार पाडावे, याबद्दल श्रीकृष्ण अर्जुनाला मार्गदर्शन करत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करतात.