🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माच्या अपरिहार्यतेवर भाष्य करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग केल्याने कोणालाही शाश्वत सुख किंवा शांती मिळू शकत नाही. मानवी स्वभाव आणि प्रकृती सतत क्रियाशील असते, त्यामुळे कर्मापासून पळ काढणे अशक्य आहे. खरे सुख हे कर्म सोडण्यात नसून, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता (निष्काम भावनेने) करण्यात आहे. कर्माचा त्याग करणे हा सुखाचा मार्ग नसून तो एक भ्रम आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाचा किंवा कामाचा कंटाळा येतो, तेव्हा आपण ते काम सोडून देण्याचा विचार करतो. पण ज्ञानेश्वरी सांगते की काम सोडल्याने प्रश्न सुटत नाहीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडला तर सुख मिळत नाही, उलट अभ्यास पूर्ण केल्यानेच खरे समाधान मिळते.

तिसऱ्या अध्यायात ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देताना सांगतात की कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे वर्णन करताना सांगतात की, ज्याप्रमाणे वारा सर्वत्र संचार करतो, आकाशाला स्पर्श करतो, परंतु कशातही अडकून पडत नाही किंवा कशाचाही लेप त्याला लागत नाही, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही निरिच्छ असतो. त्याच्या अंतःकरणात पूर्ण समाधान असते कारण त्याचे सुख बाह्य वस्तूंवर अवलंबून नसते. तो जगातील सर्व गोष्टींचा उपभोग घेतो पण कशाचाही मोह धरत नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांशी आणि वस्तूंशी संपर्क येतो. आपण वाऱ्याप्रमाणे असावे - सर्वांशी प्रेमाने वागावे पण कोणामध्येही इतके गुंतू नये की ज्यामुळे आपले मानसिक संतुलन बिघडेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावेत, पण निकालाच्या चिंतेत अडकून पडू नये.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याच्या निरिच्छ आणि समाधानी वृत्तीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि फलाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे (योग) हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. बाह्यतः ते भिन्न वाटले तरी त्यांचे आध्यात्मिक फळ एकच आहे. ज्यांना यातील मर्म समजत नाही किंवा ज्यांची समज मर्यादित आहे, त्यांनाच हे दोन मार्ग वेगळे वाटतात. ज्ञानी पुरुष या दोन्हीमधील एकत्व जाणतो.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतेही काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता केले, तर ते संन्यासासारखेच श्रेष्ठ ठरते. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेच्या निकालासाठी न वाचता ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा एक प्रकारचा योगच आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील मूलभूत एकत्व समजावून सांगत आहेत.