🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याचा भाग आहे, तेच कर्म मनाचा संयम राखून करावे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच बंधनातून मुक्त करते. मनाचा समतोल राखणे आणि विहित कर्माचे पालन करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित कर्म' आहे. परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता किंवा आळस न करता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा विस्तार करताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्म करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग करणे म्हणजे खरा संन्यास नव्हे. जर तुझे मन युद्धाच्या कर्तव्यापासून पळ काढू पाहत असेल, तर ते स्वतःच्या मनाला फसवण्यासारखे आहे. मनामध्ये संभ्रम असताना घेतलेला संन्यास हा टिकणारा नसतो आणि तो आध्यात्मिक प्रगतीसाठी पूरक नसतो. म्हणून, हे धनुर्धरा, तू तुझ्या विहित कर्तव्याचा त्याग करून खोटा संन्यास घेऊ नकोस.

आपल्या जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढण्यासाठी आध्यात्मिकतेचा किंवा वैराग्याचा खोटा आधार घेऊ नये. उदाहरणार्थ, अभ्यासाचा कंटाळा आला म्हणून 'मला या जगाशी काही देणेघेणे नाही' असे म्हणणे म्हणजे स्वतःच्या मनाची फसवणूक करणे होय. त्याऐवजी आपले कर्तव्य धैर्याने पार पाडावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्तव्याचा त्याग करून खोटा संन्यास न घेण्याबद्दल आणि मनाची फसवणूक न करण्याबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली किंवा श्रेष्ठ व्यक्ती असतात, त्यांच्या वागण्याचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. जर एखादा नेता किंवा थोर पुरुष सदाचाराने वागला, तर समाजही त्याचेच अनुकरण करतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण ते समाजासाठी एक आदर्श (प्रमाण) ठरते. हे भगवद्गीतेतील 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या श्लोकाचे मराठी निरूपण आहे.

जर घरातील वडीलधारी माणसे शिस्तीने वागली, तर मुले आपोआपच शिस्त शिकतात. उदाहरण: पालकांनी कचरा कुंडीतच टाकला, तर मुलेही त्याचेच अनुकरण करतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.