🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाची प्राप्ती होण्यासाठी इंद्रियनिग्रह ही पहिली पायरी आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांकडे धावणाऱ्या आपल्या इंद्रियांना रोखू शकतो, त्याचीच बुद्धी परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. केवळ वरवरचे ज्ञान असून चालत नाही, तर इंद्रियांवर ताबा असेल तरच ते ज्ञान टिकून राहते आणि मनुष्याला 'स्थितप्रज्ञ' अवस्थेपर्यंत पोहोचवते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखादी चुकीची गोष्ट करण्याची इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे शुद्ध स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जरी शरीर, इंद्रिये आणि बुद्धी विविध कर्मे करत असली, तरी आत्मा हा स्वतः काहीही करत नाही. तो केवळ साक्षी असतो. हे 'अकर्तृत्व' (न करण्याचे तत्व) आत्म्याच्या मूळ स्वभावातच आहे. ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाश देतो पण तो कर्मात अडकत नाही, त्याप्रमाणे आत्मा कर्मांपासून अलिप्त असतो. हे ज्ञान प्राप्त होणे म्हणजेच मोक्षाच्या मार्गावर चालणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न बाळगता, आपण केवळ एक माध्यम आहोत ही भावना ठेवावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर केवळ स्वतःच्या कष्टाचा गर्व न करता, मिळालेली बुद्धी आणि परिस्थिती ही ईश्वरी देणगी आहे असे मानल्यास मन शांत राहते.

शरीराद्वारे होणाऱ्या कर्मांच्या पलीकडे आत्मा कसा अकर्ता आहे, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. पावसाळ्यात सर्व नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात विषयांचे भोग किंवा विविध इच्छा प्रवेश करतात, परंतु त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक आनंदावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यावर टीका होते किंवा अनपेक्षित संकटे येतात, तेव्हा समुद्रासारखे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कामाचा ताण वाढला तरी चिडचिड न करता आपले मानसिक संतुलन राखणे.

स्थितप्रज्ञाची स्थिरता स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर माऊली समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.