🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या विरक्तीचे वर्णन करतात. ते अग्नीचे उदाहरण देतात; जेव्हा वणवा किंवा मोठा अग्नी डोंगराच्या टोकावर (कड्यावर) पोहोचतो, तेव्हा पुढे इंधन नसल्यामुळे तो तिथेच शांत होतो, तो मागे वळू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे, असा पुरुष केवळ बाह्य विषयांचा त्याग करत नाही, तर त्याच्या मनातून विषयांची ओढ आणि त्यांची स्मृती (आठवण) देखील पूर्णपणे नष्ट होते. विषयांचे मानसिक विस्मरण होणे हीच वैराग्याची सर्वोच्च अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादी वाईट सवय सोडायची असेल, तर केवळ ती कृती थांबवून चालत नाही, तर त्या गोष्टीचा विचारही मनात येऊ न देणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मोबाईलचा वापर टाळताना, मनात मोबाईलचे विचारही न येऊ देणे म्हणजे विषयांचा पूर्ण त्याग होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, श्री ज्ञानेश्वर महाराज विषयांच्या मानसिक त्यागाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. जो मनुष्य आपल्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (संग) पूर्णपणे त्यागून देतो, तोच खऱ्या अर्थाने 'नित्यतृप्त' म्हणजे सदैव समाधानी राहतो. अशा व्यक्तीला कर्माच्या परिणामांची किंवा बाह्य साधनांची अगतिकता (पांगु) उरत नाही. त्याचे सुख बाह्य गोष्टींवर अवलंबून नसल्यामुळे, तो कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही आणि कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

एखाद्या स्पर्धेत भाग घेताना 'मला बक्षीस मिळेलच' या विचारापेक्षा 'मी माझे सर्वोत्तम प्रदर्शन करेन' यावर लक्ष देणे. यामुळे हरलो तरी दुःख होत नाही आणि जिंकलो तरी अहंकार येत नाही.

फळाची आशा सोडून कर्म करणाऱ्या स्थितप्रज्ञ व्यक्तीची लक्षणे सांगताना माउली ही ओवी म्हणतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. आत्मज्ञानी पुरुष सर्व लौकिक कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. जसे कमळाचे पान पाण्यातच वाढते, पण पाण्याचा एक थेंबही त्यावर थांबत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही संसाराच्या मोहापासून अलिप्त असतो. कर्माचे फळ त्याला बाधत नाही कारण त्याचे चित्त ईश्वराशी जोडलेले असते. तो कर्माचा कर्ता स्वतःला मानत नाही, तर ती ईश्वरी इच्छा मानतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करावा, पण निकालाच्या चिंतेत किंवा यशाच्या गर्वात अडकून पडू नये.

आत्मज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात.