🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सामाजिक महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ आहेत किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार आहे, त्यांच्यावर मोठी जबाबदारी असते. जर ज्ञानी किंवा समर्थ माणसाने आपली कर्तव्ये सोडून दिली, तर सामान्य जनता गोंधळून जाईल आणि चुकीच्या मार्गाला लागेल. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आणि लोकांमध्ये शिस्त निर्माण करण्यासाठी समर्थांनी स्वतः आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. त्यांचे वागणे हेच अज्ञानी लोकांसाठी दीपस्तंभासारखे कार्य करते.

एखाद्या शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी जर स्वतः वेळेवर शाळेत येण्याचे आणि शिस्तीचे पालन केले, तर शिक्षक आणि विद्यार्थी त्यांचे पाहून आपोआप शिस्त पाळू लागतात. मोठ्यांचे वागणे हेच लहानांसाठी मार्गदर्शक ठरते.

ज्ञानी पुरुषाने कर्म का करावे आणि समाजासमोर कोणता आदर्श ठेवावा, याचे विवेचन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, या संपूर्ण विश्वात आत्मज्ञानासारखी शुद्ध आणि पवित्र वस्तू दुसरी कोणतीही नाही. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे कोळशात आणि राखेत रूपांतर करतो, त्याप्रमाणे ज्ञान मनुष्याच्या अज्ञानाचा आणि कर्माच्या बंधनाचा नाश करते. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावरच मनुष्य 'कैवल्य' म्हणजे मोक्षाच्या सर्वोच्च स्थितीला पोहोचतो. हे ज्ञान केवळ माहिती नसून ती एक अनुभूती आहे.

दैनंदिन जीवनात केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवणे पुरेसे नाही, तर स्वतःच्या चुका समजून घेणे हे खरे ज्ञान आहे. उदाहरणार्थ, जर आपल्याला राग येत असेल, तर तो का येतो याचे ज्ञान झाल्यास आपण शांत राहू शकतो, हेच व्यावहारिक ज्ञान होय.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील ३८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची महती सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या निग्रहाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांना बाहेरून रोखण्यापेक्षा मनाला आतून आवरणे जास्त प्रभावी आणि नैसर्गिक आहे. जर आपण झाडाच्या प्रत्येक पानाला किंवा फांदीला स्वतंत्रपणे पाणी घालत बसलो तर ते कठीण आहे, पण मुळाला पाणी दिले तर संपूर्ण झाड आपोआप बहरते. त्याचप्रमाणे, मन हे सर्व इंद्रियांचे मूळ किंवा केंद्र आहे. एकदा का मनावर ताबा मिळवला की डोळे, कान, जीभ यांसारखी इंद्रिये आपोआप सन्मार्गाला लागतात आणि साधकाच्या स्वाधीन होतात.

दैनंदिन जीवनात वाईट सवयी सोडताना केवळ कृतीवर नियंत्रण न ठेवता विचारांवर (मनावर) काम करावे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला अभ्यासात एकाग्रता हवी असेल, तर मोबाईलपासून दूर राहण्यापेक्षा मनाला अभ्यासाच्या गोडीचे 'पाणी' द्या, मग डोळे आणि कान आपोआप पुस्तकाकडे वळतील.

इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज एका वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.