🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या लोकांचे चित्त केवळ ऐहिक सुखांमध्ये आणि विषयांच्या उपभोगामध्ये गुंतलेले असते, त्यांना आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेली स्थिर बुद्धी (व्यवसायात्मिका बुद्धी) कधीच प्राप्त होऊ शकत नाही. असे लोक केवळ वासनांच्या वाढीलाच जीवनाचे यश समजतात. ज्या मनात सतत भोगांचे विचार चालतात, तिथे ईश्वराप्रती असलेली एकाग्रता टिकू शकत नाही. मोक्षप्राप्तीसाठी मनाचा संयम आणि विषयांवरील आसक्ती सोडणे आवश्यक असते, जे अशा विचलित लोकांकडे नसते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा बाह्य चैनीच्या वस्तूंमध्येच सुख शोधत राहिलो, तर आपल्याला अभ्यासात किंवा महत्त्वाच्या कामात एकाग्रता साधता येणार नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जर मन खेळांकडेच ओढ घेत असेल, तर अभ्यासाची 'सिद्धी' मिळणार नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे अशा लोकांच्या मानसिकतेचे वर्णन करत आहेत जे केवळ भौतिक सुखांच्या मागे धावतात आणि त्यामुळे त्यांची बुद्धी स्थिर का राहत नाही हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले, धर्माला धरून असलेले 'उचित' कर्मच केले पाहिजे. फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले स्वधर्मपालन हाच मोक्षाचा सर्वात मोठा मार्ग आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपले कर्तव्य निष्ठेने पार पाडते, तेव्हा ती व्यक्ती निःसंशयपणे पुरुषोत्तमाला (परमात्म्याला) प्राप्त होते. येथे कर्मालाच भक्तीचे स्वरूप दिले आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा आपला अभ्यास (जे त्यांचे उचित कर्म आहे) प्रामाणिकपणे करावा. हेच त्यांना यशाकडे नेईल.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की स्वधर्माचे पालन करणे हाच ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व हा सृष्टीचा अटळ नियम आहे. अर्जुनाने युद्धाच्या प्रसंगी आपल्या नातेवाईकांच्या मृत्यूच्या कल्पनेने व्याकुळ होऊ नये, कारण आत्मा कधीही मरत नाही. जे सत्य आहे ते कधी बदलत नाही आणि जे असत्य (नाशवंत) आहे ते टिकत नाही. हा सिद्धांत 'आदिअंती' म्हणजे सर्व काळात सत्य आहे. त्यामुळे विनाकारण शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. आत्म्याचे स्वरूप अचिंत्य असल्याने त्यावर तर्क करण्यापेक्षा ते अनुभवणे महत्त्वाचे आहे.

जेव्हा आपण प्रिय व्यक्तीला गमावतो किंवा जीवनात मोठे बदल होतात, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की बदल हा निसर्गाचा नियम आहे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आल्यावर खचून न जाता, 'हे यश-अपयश तात्पुरते आहे' असे समजून पुन्हा जोमाने प्रयत्न करणे.

अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला असताना, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या निरूपणातून) त्याला आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.