🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो मनुष्य अत्यंत व्यस्त असतानाही (कर्माच्या लोटीत) स्वतःचे मानसिक संतुलन ढळू देत नाही आणि जो कर्मे सोडून शांत बसलेला असतानाही ज्याच्या मनात कर्माचे विचार किंवा वासना निर्माण होत नाहीत, तोच खरा योगी आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे केवळ शरीर शांत ठेवणे नव्हे, तर मनातील कर्माची ओढ संपवणे होय. असा पुरुष कर्माच्या बंधनातून मुक्त असतो.

एखाद्या मोठ्या प्रकल्पावर काम करताना खूप ताण असूनही शांत राहणे आणि काम संपल्यावर त्याबद्दल विचार करत न बसणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त झालेल्या पुरुषाची लक्षणे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य देहाने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेने कर्मात अकर्म पाहतो आणि जो कर्मे सोडून बसला असूनही मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करतो (म्हणजेच अकर्मात कर्म पाहतो), तोच खरा ज्ञानी होय. आत्मज्ञानामुळे ज्याचा अहंकार नष्ट झाला आहे, तोच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या प्रकल्पाचे यश मिळाल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सर्वांच्या सहकार्याला देणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सांख्य (संन्यास) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग नसून एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच शरीराचे दोन हात असतात, तसेच हे दोन मार्ग आहेत. अज्ञानी लोक, ज्यांना आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नाही, त्यांना बाह्य कृतींवरून हे मार्ग वेगळे वाटतात. परंतु ज्ञानी पुरुषाला हे उमजते की कर्माचा त्याग करणे आणि फलाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे, या दोन्ही गोष्टींचे फळ एकच आहे - ते म्हणजे मोक्ष.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, 'मी हे काम फळासाठी करत नाही तर माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' ही भावना ठेवणे म्हणजे योग आणि संन्यास यांचा संगम होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची अति चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अद्वैत (एकता) स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.