🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म स्वतःहून कोणालाही बांधत नाही, तर कर्मामागे असलेली फळाची इच्छा आणि 'मी करतो' हा अहंकार (मनःकल्पना) माणसाला जखडून ठेवतो. जेव्हा मनुष्य आपल्या मनातील संकल्प-विकल्प आणि फळाची आसक्ती सोडून देतो, तेव्हा तो कर्म करूनही त्याच्या परिणामांपासून अलिप्त राहतो. हीच निष्काम कर्मयोगाची गुरुकिल्ली आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला याचे काय मिळेल?' हा विचार करण्याऐवजी 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांच्या मागे न धावता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास परीक्षेचा ताण येत नाही.

कर्म करूनही त्यात न अडकता मुक्त कसे राहावे, याचे मार्गदर्शन करताना माउली अर्जुनाला मनातील संकल्प सोडण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीची) अवस्था स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा गोड आणि रसाळ पदार्थ खाताना आपण त्याचा आनंद घेतो आणि तो टाकून देत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या योग्याला आत्मज्ञानाचा आणि परमानंदाचा अनुभव आला आहे, तो बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप इ.) अडकत नाही. त्याच्यासाठी हे विषय आता अपवित्र किंवा टाकाऊ ठरत नाहीत, तर तो त्यांच्या पलीकडे गेलेला असतो. त्याला आत्मसुखाची इतकी गोडी लागलेली असते की बाह्य प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या चांगल्या कामात किंवा अभ्यासात मनापासून आनंद मिळू लागतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारखी बाह्य प्रलोभने आपल्याला त्रास देऊ शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या खेळाडूला सरावात आनंद मिळत असेल, तर तो आरामाच्या मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या अंतर्मनाची अवस्था सांगत आहेत, जो आत्मसुखात पूर्णपणे मग्न झालेला असतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक बाह्य जगातील उपभोग्य वस्तूंच्या (विषयांच्या) मोहातून मुक्त होतो आणि त्याची ज्ञानेंद्रिये चंचल न राहता अंतर्मुख होऊन शांत होतात, तेव्हा त्याला बाह्य सुखाची गरज उरत नाही. अशा शांत चित्तात आत्मस्वरूपाचा आनंद आपोआप प्रकट होतो. हे सुख शाश्वत आणि स्वतःच्या आतच असते, हे अर्जुनाला ज्ञानेश्वर माउली पटवून देत आहेत.

दैनंदिन जीवनात मनःशांती मिळवण्यासाठी आपण काही काळ मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर गोंधळापासून दूर राहून शांत बसले पाहिजे. उदाहरणार्थ, रोज १० मिनिटे डोळे मिटून शांत बसल्यास मनातील विचार कमी होतात आणि आपल्याला प्रसन्न वाटते.

इंद्रियांवर ताबा मिळवलेल्या आणि बुद्धी स्थिर झालेल्या व्यक्तीला आत्मसुखाचा अनुभव कसा येतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.