🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित कर्म' म्हणजेच स्वधर्म ओळखला पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या शुद्ध आहे आणि ज्याचे आचरण केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, त्यालाच 'सद्धर्म' म्हटले आहे. असे कर्म करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता, आपले संपूर्ण चित्त त्या कामात ओतून, अत्यंत एकाग्रतेने ते पूर्ण करावे. मनाची ही एकाग्रता कर्माला भक्तीचे स्वरूप देते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुण मिळवण्यासाठी न करता, आपले कर्तव्य समजून आणि विषयावर लक्ष केंद्रित करून करावा. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना मोबाईल किंवा इतर विचारांकडे लक्ष न देता केवळ गणितावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'मन लावून उचित कर्म' करणे होय.

निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य एकाग्रतेने पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, क्रोधातून निर्माण झालेला मोह स्मृतीचा नाश करतो. स्मृती म्हणजे आपण कोण आहोत आणि आपले कर्तव्य काय आहे याची जाणीव. एकदा का ही जाणीव किंवा स्मृती नष्ट झाली की माणसाचा विवेक (बुद्धी) संपतो. बुद्धीचा नाश होणे म्हणजे जीवनातील प्रकाशाचा अंत होणे होय. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तानंतर दिशाहीन करणारा अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे बुद्धी गेल्यावर मनुष्य स्वतःचा विनाश ओढवून घेतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण आपल्या मर्यादा विसरतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात एखाद्या प्रिय व्यक्तीला वाईट बोलताना आपण त्यांनी पूर्वी केलेली मदत विसरतो (स्मृती भ्रंश), ज्यामुळे नाते तुटते (बुद्धी नाश). म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहणे महत्त्वाचे आहे.

पतनाच्या क्रमामध्ये, स्मृती भ्रष्ट झाल्यामुळे माणसाच्या विवेकाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक मानसशास्त्राचे एक महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्यांना 'समर्थ' किंवा श्रेष्ठ मानले जाते, त्यांच्या वागण्याचा ठसा सर्वसामान्यांवर उमटतो. लोक स्वतःचा स्वतंत्र विचार करण्याऐवजी मोठ्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवणे सोपे मानतात. जर समाजातील नेते, विद्वान किंवा घरातील मोठी माणसे नीतिमान आणि सदाचारी असतील, तर समाजही आपोआपच सन्मार्गाला लागतो. ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण नेहमी शुद्ध ठेवले पाहिजे.

घरातील मोठ्या माणसांनी किंवा शिक्षकांनी नेहमी चांगले वागावे, कारण मुले त्यांचेच पाहून शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकण्याची सवय लावली, तर मुलेही त्याचेच अनुकरण करतात.

श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.