🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे शरीराचा जन्म आणि मृत्यू होतो, तसे आत्म्याचे होत नाही. आत्मा हा 'नित्य नूतन' आहे, म्हणजे तो काळाच्या ओघात कधीही जुना किंवा शिळा होत नाही. त्याला उत्पत्ती (आदि) नाही आणि विनाश (अंत) नाही. तो सर्वकाळ एकसारखाच असतो. जेव्हा शरीर नष्ट होते, तेव्हाही आत्मा नष्ट होत नाही, कारण तो शरीराच्या धर्मापलीकडे आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयशाला किंवा मृत्यूला घाबरतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ अस्तित्व (आत्मा) अविनाशी आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी आपले आयुष्य संपत नाही, आपण पुन्हा नव्या जोमाने प्रयत्न करू शकतो कारण चैतन्य शक्ती कधी संपत नाही.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा गरज नसते, तेव्हा आपली मान आणि पाय कवचाच्या आत ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये सहजपणे बाजूला काढू शकतो, त्याचे मन स्थिर झाले आहे असे समजावे. हे इंद्रियदमन जबरदस्तीने नसून ते स्वाभाविक आणि सहज असावे लागते. जेव्हा बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा इंद्रिये आपोआपच विषयांकडून निवृत्त होतात.

जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा जंक फूडच्या मोहात पडतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःवर नियंत्रण मिळवून त्यापासून दूर होणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत, जिथे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांख्य योगाच्या माध्यमातून आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप समजावून सांगितले आहे. 'निज' म्हणजे आत्म्याचे मूळ आणि सत्य स्वरूप. जेव्हा मनुष्याला हे ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या बुद्धीवर असलेला अज्ञानाचा आणि मोहाचा 'तम' (अंधकार) नष्ट होतो. सांख्य विचारसरणी ही विवेक बुद्धीवर आधारित असून ती मनुष्याला देहबुद्धीपासून मुक्त करून आत्मबुद्धीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीमुळे खूप दुःखी होतो, तेव्हा 'हे शरीर आणि परिस्थिती तात्पुरती आहे' हा विचार करणे म्हणजे सांख्य विचाराचा वापर करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर निराश न होता, स्वतःच्या क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे सैद्धांतिक विवेचन (सांख्य मत) सांगून पूर्ण करत आहेत, जेणेकरून त्याचा मोह नष्ट व्हावा.