🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानयज्ञाचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालतो, तेव्हा तो आपल्यातील 'अविद्या' म्हणजेच अज्ञानाला इंधन (समिधा) म्हणून वापरतो. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून स्वतः प्रज्वलित होतो, त्याचप्रमाणे जेव्हा बुद्धी जागृत होते (प्रबोध), तेव्हा ती अज्ञानाचा नाश करून ज्ञानाचा अग्नी प्रज्वलित करते. हा अग्नी सर्व द्वैत आणि भ्रम भस्म करून टाकतो.

आपल्या जीवनातील अज्ञान किंवा चुकांना घाबरून न जाता, त्यांना शिकण्याची संधी (इंधन) मानून विवेकाने प्रगती करावी. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास (अज्ञान/चूक), निराश न होता त्या चुकांचा अभ्यास करून पुढच्या वेळी अधिक ज्ञानी होणे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानयज्ञाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत, जिथे अज्ञानाचा बळी देऊन ज्ञानाचा प्रकाश मिळवला जातो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता आणि मनात कोणताही संशय न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. 'विहित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले, समाजाच्या आणि धर्माच्या दृष्टीने योग्य असलेले कार्य आहे. अर्जुनासाठी युद्ध करणे हे त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य होते. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, जेव्हा माणूस संशयरहित होऊन कर्माचे आचरण करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मला जमेल का?' किंवा 'याचा मला काय फायदा होईल?' असा विचार करण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने पूर्ण निष्ठेने करणे, उदा. विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त भावनेने स्वधर्म पालनाचा उपदेश करत असताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किंवा भौतिक सुखांचा त्याग करणे म्हणजे खरी मनःशांती नव्हे. जर मनात विषयांची ओढ कायम असेल, तर केवळ शरीराला कष्ट देऊन किंवा इंद्रियांना रोखून धरून बुद्धी स्थिर होत नाही. जोपर्यंत अंतःकरणात विषयांची आसक्ती जिवंत आहे, तोपर्यंत खरी स्थिरता प्राप्त होत नाही. खरी स्थिरता ही आत्मज्ञानातून आणि मनाच्या शुद्धीतून येते, केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबून नाही.

एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला बसताना मोबाईल बाजूला ठेवला (इंद्रिय दमन), पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलमध्ये काय चालले असेल याकडेच असेल, तर त्याचा अभ्यास होणार नाही. मनापासून अभ्यासात रस निर्माण होणे ही खरी स्थिरता आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज केवळ बाह्य इंद्रियदमन पुरेसे नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.