🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे शक्य नाही आणि ते श्रेयस्करही नाही. अर्जुनासारख्या योद्ध्याने आपले विहित कर्तव्य (युद्ध) सोडणे चुकीचे आहे. कर्माचे बंधन तेव्हाच पडते जेव्हा आपण ते फळाच्या आशेने करतो. जर आपण फळाची आसक्ती सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म केले, तर ते कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना निकालाची काळजी करण्यापेक्षा कामाच्या दर्जावर लक्ष द्यावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मी किती चांगल्या प्रकारे अभ्यास करू शकतो' यावर लक्ष केंद्रित करावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, अज्ञान हेच सर्व संशयांचे मूळ कारण आहे. ज्याप्रमाणे अंधारामुळे दोरीचा साप वाटतो, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अभावामुळे मानवी मनात संशयाचे जाळे निर्माण होते. हे जाळे इतके प्रबळ असते की ते माणसाच्या बुद्धीला ग्रासून टाकते आणि त्याला योग्य मार्गापासून विचलित करते. या संशयाचा नाश करण्यासाठी ज्ञानाचा प्रकाश मिळवणे आवश्यक आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीची पूर्ण माहिती नसते, तेव्हा मनात भीती आणि शंका येते. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला गणिताचे सूत्र माहित नसेल, तर गणित सोडवताना शंका येईल. सूत्र शिकणे (ज्ञान) ही शंका दूर करते.

अज्ञानामुळे मनात संशय कसा निर्माण होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्यतः संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन वेगळे मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय आणि मूळ स्वरूप एकच आहे. जो खरा संन्यासी आहे तोच खरा योगी आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे केवळ कृती थांबवणे नव्हे, तर त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे होय. ज्याला हे ऐक्य समजते, त्यालाच सत्याचे दर्शन घडते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास तो योग आणि संन्यास दोन्ही ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अभेद आणि त्यांचे एकच असलेले अंतिम ध्येय ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.