🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे शक्य नाही आणि ते श्रेयस्करही नाही. अर्जुनासारख्या योद्ध्याने आपले विहित कर्तव्य (युद्ध) सोडणे चुकीचे आहे. कर्माचे बंधन तेव्हाच पडते जेव्हा आपण ते फळाच्या आशेने करतो. जर आपण फळाची आसक्ती सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म केले, तर ते कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना निकालाची काळजी करण्यापेक्षा कामाच्या दर्जावर लक्ष द्यावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मी किती चांगल्या प्रकारे अभ्यास करू शकतो' यावर लक्ष केंद्रित करावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सद्गुरूंच्या किंवा त्या मूळ परमतत्त्वाच्या अगाध सामर्थ्याचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या परमतत्त्वापासून संपूर्ण वेदांची (शब्दब्रह्माची) निर्मिती झाली, त्याच अफाट ज्ञानसागरातून माझ्या अल्प बुद्धीला हे ज्ञानेश्वरी रचण्याचे स्फुरण मिळाले आहे. हे ज्ञान माझे स्वतःचे नसून त्या मूळ स्रोताचा तो एक छोटासा अंश आहे, अशी अत्यंत नम्र भावना ते येथे व्यक्त करतात. हे गुरूकृपेचे महत्त्व अधोरेखित करते.

आपल्याला मिळणारे यश किंवा ज्ञान हे केवळ आपले नसून ते आपल्या गुरूंच्या किंवा मोठ्या शक्तीच्या मार्गदर्शनाचा भाग आहे, ही नम्रता बाळगावी. उदाहरण: परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्यावर, ते शिक्षकांनी दिलेल्या ज्ञानाचा अंश आहे हे मान्य करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात संत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मूळ स्रोताचे (गुरूंचे) स्तवन करत आहेत आणि आपली बुद्धी त्याच प्रकाशाचा एक अंश असल्याचे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत माउली ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचे वर्णन करतात. आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजावून सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला व्यावहारिक आणि मानसिक बळ देत आहेत. ते म्हणतात की, सत्य परिस्थिती समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण उरलेले नाही. मनातील गोंधळ, भीती आणि अस्वस्थता ही केवळ भ्रमामुळे निर्माण झाली आहे. म्हणून, एक योद्धा म्हणून तुझे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी तू तुझे मन स्थिर कर आणि धैर्याने उभा राहा. ही ओवी मानवी मनाला संकटाच्या वेळी स्थिर राहण्याचा संदेश देते.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात किंवा परीक्षेत अपयशाच्या भीतीने घाबरतो, तेव्हा रडत न बसता धैर्याने त्या संकटाचा सामना करावा. उदाहरणार्थ, नोकरीत अडचण आली तर चिंता करण्यापेक्षा शांत डोक्याने मार्ग शोधणे.

आत्म्याचे स्वरूप समजावून सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनातील दुःख सोडून कर्तव्य करण्यासाठी धैर्य धारण करण्यास सांगत आहेत.