🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या श्रेष्ठत्वाचे आणि त्यातील वक्ता-श्रोता यांच्या योग्यतेचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, हे गीता शास्त्र असे आहे जिथे प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्ण उपदेश करत आहेत आणि तो उपदेश ग्रहण करण्यासाठी अर्जुनासारखा अधिकारी (पात्र) शिष्य समोर आहे. जेव्हा शिकवणारा पूर्णज्ञानी असतो आणि शिकणारा पूर्णपणे समर्पित व पात्र असतो, तेव्हा तिथे ज्ञानाचा महान प्रकाश पडणारच, यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काहीच नाही. हे एक आदर्श गुरु-शिष्य नाते दर्शवते.

कोणतीही विद्या आत्मसात करण्यासाठी केवळ चांगला शिक्षक असून चालत नाही, तर विद्यार्थ्याची पात्रता आणि एकाग्रताही महत्त्वाची असते. उदाहरण: जर एखादा विद्यार्थी मनापासून शिकण्यास तयार असेल, तर त्याला योग्य मार्गदर्शक मिळाल्यावर त्याचे यश निश्चित असते.

ज्ञानेश्वर महाराज भगवद्गीतेतील वक्ता (श्रीकृष्ण) आणि श्रोता (अर्जुन) यांच्या श्रेष्ठतेबद्दल सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अलिप्ततेचा (Detachment) सिद्धांत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये अवश्य करावीत, परंतु ती करताना आपण स्वतः त्या कर्माचे कर्ते आहोत असा अहंकार बाळगू नये. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्मे करतो, पण कर्माच्या फळापासून किंवा बंधनापासून तो मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले सर्वोत्तम योगदान द्यावे, पण निकालाची अति चिंता करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रकल्पात काम करताना यश मिळाले किंवा अपयश, दोन्ही परिस्थितीत मनाचे संतुलन राखणे म्हणजे कमळाच्या पानासारखे अलिप्त राहणे होय.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म कसे करतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कमळाच्या पानाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा समर्थ लोक असतात, त्यांच्या कृतीचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या भगवद्गीतेतील तत्त्वाचा हा विस्तार आहे. जर एखादी श्रेष्ठ व्यक्ती नीतिमत्तेने आणि कर्तव्याने वागली, तर समाज आपोआपच त्या मार्गाचे अनुसरण करतो. नेत्याचे किंवा मार्गदर्शकाचे वर्तन हे समाजासाठी एक 'प्रमाण' (Standard) ठरते, म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी नेहमी आदर्श आचरण ठेवले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी मंडळी शिस्तीने आणि प्रेमाने वागली, तर मुलेही तसेच संस्कार आत्मसात करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही त्याचेच अनुकरण करतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.