🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाची दाहकता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, संशय हा केवळ मनाचा एक विकार नसून ते सर्वात मोठे पाप आहे. ज्याप्रमाणे एखादा रोग शरीराला पोखरतो, त्याप्रमाणे संशय माणसाच्या बुद्धीला आणि आत्मविश्वासाला नष्ट करतो. संशयी माणसाला ना या जगात सुख मिळते, ना परलोकात. संशय हा प्रगतीच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा असून तो मनुष्याचा सर्वनाश करण्यास कारणीभूत ठरतो, म्हणून साधकाने त्याचा पूर्णपणे त्याग केला पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास असणे गरजेचे आहे. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी 'मी परीक्षेत पास होईल की नाही' असा सतत संशय घेत राहिला, तर तो अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करू शकणार नाही. याउलट, संशय सोडून आत्मविश्वासाने अभ्यास केल्यास यश निश्चित मिळते.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, ज्ञानेश्वर महाराज संशयाचे दुष्परिणाम सांगत आहेत, जो ज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा शत्रू आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने संसारातील आपली विहित कर्मे किंवा कर्तव्ये अवश्य पार पाडावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून द्यावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाशी स्वतःला जोडत नाही, तेव्हा आपण 'कर्मातीत' होतो. कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि वाढते, परंतु पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, साधकाने या जगात राहून सर्व व्यवहार करावेत, पण संसारातील माया आणि आसक्तीपासून स्वतःला अलिप्त ठेवावे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. ऑफिसचे काम किंवा घरातील काम करताना, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. कामाच्या निकालाची (यश-अपयशाची) अति चिंता न करता शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अभ्यास करणे हे आपले कर्म आहे, पण निकालाच्या भीतीमुळे तणाव न घेता अलिप्तपणे अभ्यास करणे म्हणजे कर्मातीत होणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहून कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्राने सांगितलेले आणि परिस्थितीनुसार जे योग्य (उचित) कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची अभिलाषा (अहेत) नसावी. जेव्हा मनुष्य आपले विहित कर्तव्य पूर्ण एकाग्रतेने आणि निस्पृह भावनेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते चित्तशुद्धीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. एखाद्या कर्मचाऱ्याने पगाराच्या किंवा पदोन्नतीच्या केवळ विचारात न पडता, आपले काम हीच सेवा मानून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म कसे करावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून देतात.