🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड कितीही मोठे किंवा जड असले तरी अग्नीच्या संपर्कात आल्यावर त्याचे अस्तित्व संपते आणि तो अग्नीच बनतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश एकदा अंतःकरणात प्रकट झाला की, मनुष्याची सर्व संचित आणि प्रारब्ध कर्मे (अहंकारयुक्त भाव) नष्ट होतात. ज्ञान हे अग्नीसारखे शुद्ध करणारे आहे, जे अज्ञानाचा अंधकार आणि कर्मांचे बंधन मुळापासून संपवून टाकते.

आपल्या आयुष्यातील भीती किंवा अज्ञान घालवण्यासाठी त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशात (ज्ञानात) ती दोरी आहे हे समजताच भीती नष्ट होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अग्नीचे उदाहरण देऊन आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ब्रह्माचे शाश्वत आणि निर्विकार स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे संपूर्ण दृश्य विश्व ज्या मूळ तत्त्वातून निर्माण झाले आहे आणि प्रलयाच्या वेळी ज्यामध्ये विलीन होते, ते 'परब्रह्म' आहे. सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय हे चक्र सतत चालू असते, परंतु या सर्वांचा आधार असलेले ब्रह्म मात्र अविनाशी आहे. काळाच्या ओघात सर्व काही नष्ट झाले तरी ब्रह्माच्या स्वरूपात कोणताही बदल होत नाही, ते त्रिकालाबाधित सत्य आहे.

आयुष्यात येणारी संकटे किंवा बदल हे तात्पुरते असतात, हे समजून घेऊन आपण आपल्यातील स्थिर आत्मतत्त्वावर विश्वास ठेवला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, आपले ज्ञान आणि क्षमता शाश्वत आहेत हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज विश्वाचे मूळ कारण असलेल्या ब्रह्माचे अविनाशी स्वरूप सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या सामर्थ्याचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादी नाव पाण्यात सुरक्षित प्रवास करत असताना अचानक सुटलेला प्रचंड वारा तिला दिशाहीन करतो आणि शेवटी तिला बुडवतो, तसेच मानवी मनाचे आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती आपली इंद्रिये मोकळी सोडते आणि त्याचे मन त्या इंद्रियांच्या विषयांकडे धावू लागते, तेव्हा ती इंद्रिये त्या व्यक्तीची विवेकबुद्धी हिरावून घेतात. एकच इंद्रिय जरी मनाला ओढू लागले, तरी ते संपूर्ण जीवनाचा नाश करण्यास पुरेसे ठरते. म्हणून आत्मसंयम आणि बुद्धीची स्थिरता अत्यंत आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आहारी जातो, तेव्हा आपले मन इंद्रियांच्या मागे धावत असते. अशा वेळी आपली प्रगती थांबते. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रियांवर ताबा नसल्यास बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माउलींनी नावेचे उदाहरण दिले आहे.