🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे वर्णन करताना समुद्राची उपमा देतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्या समुद्रात येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या ठिकाणी शांत आणि पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे, त्याच्या समोर कितीही भोगाचे विषय आले किंवा मनात अनेक इच्छा निर्माण झाल्या, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या आनंदाने इतका तृप्त असतो की बाह्य जगातील आकर्षणे त्याला स्पर्श करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने येतात. जसे की सोशल मीडियावरील दिखावा किंवा अनावश्यक वस्तूंची खरेदी. अशा वेळी समुद्राप्रमाणे स्वतःच्या विचारांवर ठाम राहून, बाह्य गोष्टींनी विचलित न होता आपले मानसिक संतुलन राखणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याची मानसिक शांती स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे (अविद्येचे) स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची किंवा आत्म्याची ओळख होत नाही, तोपर्यंत तो मायेच्या आणि अज्ञानाच्या जाळ्यात अडकलेला असतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचा प्रकाश जिथे पोहोचत नाही तिथे अंधार आपले साम्राज्य पसरवतो, त्याचप्रमाणे जिथे आत्मबोध नाही तिथे अविद्या आपला थाट मांडते. हे अज्ञानच माणसाला संसारात गुंतवून ठेवते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतांचे आणि दोषांचे खरे ज्ञान नसते, तेव्हा आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला आपल्या आवडीचे क्षेत्र माहित नसेल, तर तो इतरांचे पाहून चुकीचा निर्णय घेतो. स्वतःला ओळखणे (आत्मबोध) हाच यशाचा पाया आहे.

आत्मज्ञानाच्या अभावामुळे अविद्या कशी प्रबळ होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी कर्म करू नये. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे धर्माच्या चौकटीत बसणारे (सधर्म) आहे, तेच कर्म करावे. अशा कर्माला ओझे न मानता ते अत्यंत मंगलमय आणि ईश्वरी सेवा मानून करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य पवित्र भावनेने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हेच 'उचित कर्म' आहे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने परीक्षेचा अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता, आपले ज्ञान वाढवण्यासाठी आणि ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने (मंगल मानून) केल्यास त्याला अधिक आनंद आणि यश मिळते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्म आणि स्वधर्माचे पालन करणे हे कसे श्रेष्ठ आहे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.