🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे भस्म करतो, त्याप्रमाणे 'मी देह नसून आत्मा आहे' हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याची सर्व कर्मे (संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण) दग्ध होतात. ज्ञानाच्या या अग्नीमध्ये कर्माचे अस्तित्व संपते आणि तो साधक पूर्णपणे आत्मस्वरूपात विलीन होतो. अशा स्थितीत त्याला कर्माचे कोणतेही बंधन उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास, अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि मन प्रसन्न राहते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'ज्ञानाग्नी' संकल्पना स्पष्ट करत आहेत, जी कर्माची बंधने नष्ट करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवंताचे अलिप्तपण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय ही सर्व कर्मे जरी ईश्वराच्या सत्तेने होत असली, तरी ईश्वर त्या कर्मांच्या बंधनात अडकत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रकाशामुळे जगातील सर्व व्यवहार चालतात, पण सूर्य त्या व्यवहारांच्या चांगल्या-वाईट परिणामांना जबाबदार नसतो, तसेच ईश्वर कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही. जो भक्त ईश्वराचे हे 'अकर्तेपण' ओळखतो, तो स्वतःही कर्माच्या पाशातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी केले' हा अहंकार सोडून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता काम करावे. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने काम केल्यास मानसिक शांती मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य स्वरूपाचे आणि कर्मांपासून असलेल्या अलिप्ततेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात सर्व नद्या पूर्ण भरून समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. त्याचप्रमाणे, स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनात अनेक विषयांच्या इच्छा निर्माण झाल्या तरी, तो त्यांच्यामुळे विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. त्याच्या ठिकाणी असलेल्या आत्मसुखामुळे बाह्य जगातील कामना त्याला बाधा पोहोचवू शकत नाहीत. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं...' या श्लोकावर आधारित आहे.

आपल्या आयुष्यात अनेक संकटे किंवा प्रलोभने येतात. अशा वेळी समुद्रासारखे शांत राहून, त्या परिस्थितीचा आपल्या मनावर परिणाम होऊ न देणे, हे या ओवीतून शिकता येते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता शांतपणे पुढचा अभ्यास करणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.