🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, 'काय करावे' (कर्म) आणि 'काय करू नये' (अकर्म) याबद्दल सामान्य लोकांमध्ये आणि शास्त्रांमध्येही मोठा संभ्रम असतो. जो मनुष्य या तात्विक वादाच्या पलीकडे जाऊन, सर्व कर्मांचा कर्तेपणा ईश्वराला अर्पण करतो, तोच या भ्रमातून मुक्त होतो. असा पुरुष पांडुरंगाच्या (परमात्म्याच्या) स्वरूपात विलीन होऊन पूर्ण शांतता प्राप्त करतो. कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा अंतरीची स्थिती महत्त्वाची आहे, हे येथे अधोरेखित केले आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'हे करू की ते करू' अशा द्विधा मनस्थितीत असतो. अशा वेळी गोंधळून न जाता, आपले कर्तव्य ईश्वराची सेवा म्हणून करावे आणि फळाची चिंता सोडून द्यावी. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात परिणामांचा विचार करून घाबरण्यापेक्षा, आपले सर्वोत्तम प्रयत्न करणे आणि मन शांत ठेवणे.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्म आणि अकर्माचा खरा अर्थ जाणणाऱ्या पुरुषाची स्थिती वर्णन करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, युद्धाच्या वेळी अशा प्रकारे मोहग्रस्त होणे आणि कर्तव्यापासून पळ काढणे हे एका श्रेष्ठ वीराला शोभत नाही. तू तुझ्या बुद्धीला भ्रमात का टाकत आहेस? स्वतःच्या विवेकाने विचार कर की ही वेळ शोक करण्याची नसून क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्याची आहे. मनाचा हा दुबळेपणा तुला साजेसा नाही.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता आपल्या कर्तव्याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटल्यास घाबरून न जाता 'अभ्यास करणे हेच माझे कर्तव्य आहे' असा विचार करून अभ्यासाला लागणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धप्रसंगी अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि गोंधळ दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण मिळवत नाही, तोपर्यंत त्याचे चित्त स्थिर होऊ शकत नाही. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती मनाला सतत बाह्य विषयांकडे खेचतात. जेव्हा साधक अभ्यासाने आणि वैराग्याने या इंद्रियांना जिंकतो, तेव्हा त्याला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. ही स्थिरता कोणत्याही दबावाखाली नसून ती स्वभावातच भिनलेली असते, ज्यामुळे साधक विचलित होत नाही.

दैनंदिन जीवनात मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरावर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे इंद्रियदमन होय. जेव्हा आपण या बाह्य आकर्षणांवर ताबा मिळवतो, तेव्हाच आपण अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र होऊन प्रगती करू शकतो.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर विजय मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.