🕉️संस्कृत सुभाषित

संजयाने धृतराष्ट्राला सांगितले की, अर्जुनाची व्याकुळता पाहून श्रीकृष्णाच्या मनात करुणेचा उदय झाला. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यातील ढग पाण्याने भरलेले असतात आणि ते पृथ्वीवर वर्षाव करण्यासाठी आतुर असतात, त्याचप्रमाणे श्रीकृष्ण अर्जुनावर आपल्या ज्ञानाचा आणि प्रेमाचा वर्षाव करण्यासाठी सज्ज झाले होते. हे श्रीकृष्णाच्या भक्तवत्सल स्वरूपाचे दर्शन आहे. अर्जुनाचे दुःख पाहून देवाला राग आला नाही, तर उलट त्याच्याबद्दल अधिक प्रेम वाटले.

जेव्हा आपला एखादा मित्र किंवा नातेवाईक संकटात असतो, तेव्हा आपण त्याच्यावर रागावण्याऐवजी प्रेमाने आणि सहानुभूतीने त्याला मदत केली पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर मुलाला ओरडण्याऐवजी पालकांनी त्याला प्रेमाने समजावून सांगणे.

अर्जुनाचा शोक पाहून श्रीकृष्णाच्या मनात निर्माण झालेली दया संजयाने धृतराष्ट्राला सांगितली आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, क्षत्रियासाठी स्वधर्माचे पालन करणे हेच सर्वोच्च कर्तव्य आहे. या युद्धात तुझा पराभव झाला आणि तुला वीरमरण आले, तर तुला स्वर्गाची प्राप्ती होईल. याउलट, जर तू विजयी झालास, तर तुला या पृथ्वीवर विनाअडथळा राज्य करण्याचा अधिकार मिळेल. दोन्ही परिस्थितीत तुझा फायदाच आहे. त्यामुळे मनात कोणताही संभ्रम न ठेवता, फळाची आशा सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने तू युद्धासाठी सज्ज होणे आवश्यक आहे. हे अर्जुना, तू आता विलंब न करता धनुष्य हाती घे आणि युद्धासाठी उभा राहा.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला सुरुवात करतो, तेव्हा अपयशाच्या भीतीने डगमगून न जाता 'प्रयत्न केल्यास यश मिळेल आणि अपयश आले तरी अनुभव मिळेल' या वृत्तीने कामाला लागावे. उदाहरणार्थ, स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ निकालाचा विचार न करता, ज्ञानासाठी आणि कर्तव्यासाठी पूर्ण ताकदीने अभ्यास करावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करताना जय आणि पराजय या दोन्ही स्थितींमधील सकारात्मक बाजू समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे नदीच्या पलीकडच्या काठाला जाण्यासाठी नावेचा आधार घेणे अनिवार्य असते, पण काठावर पोहोचल्यावर ती नाव सोडावी लागते, तसेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी सुरुवातीला विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्माचा अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय. कर्माच्या साहाय्यानेच मनुष्य कर्माच्या पलीकडे असलेल्या स्थितीला पोहोचू शकतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ निकालाची काळजी न करता, आपले काम उत्तम प्रकारे पूर्ण करण्यावर लक्ष द्यावे. जसे विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास (कर्म) करतात जेणेकरून त्यांना ज्ञान (पैलतीर) मिळेल.

कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा उपयोग साधना म्हणून कसा करावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.