🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मानवी मनाच्या अध:पाताची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती बाह्य जगातील सुखाच्या साधनांचा किंवा विषयांचा सतत विचार करू लागते, तेव्हा नकळत त्या विषयाबद्दल मनात आसक्ती (Attachment) निर्माण होते. ही आसक्ती एकदा दृढ झाली की, त्या विषयाला प्राप्त करण्याची तीव्र ओढ म्हणजेच 'काम' किंवा वासना निर्माण होते. हा प्रवास विनाशाकडे नेणारा असतो, कारण इच्छा पूर्ण न झाल्यास क्रोध निर्माण होतो. म्हणून मनावर ताबा मिळवण्यासाठी विचारांच्या स्तरावरच सावध राहणे आवश्यक आहे.

जर तुम्हाला जंक फूड खाण्याची सवय लागली असेल, तर त्याचे मूळ तुम्ही सतत त्या चवीचा विचार करण्यात असते. हे टाळण्यासाठी तुमचे मन अभ्यासात किंवा खेळांत गुंतवा, जेणेकरून चुकीच्या गोष्टींचे चिंतन थांबेल.

विषयांच्या चिंतनामुळे माणसाचा नाश कसा होतो, याची प्रक्रिया माउली येथे समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्थितप्रज्ञ' अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधकाचे चित्त आत्मस्वरूपात विलीन होते, तेव्हा ती स्थिती इतकी नैसर्गिक आणि आनंददायी असते की तिथे तर्काला किंवा संशयाला जागा उरत नाही. संशय हा अज्ञानाचा धर्म आहे, तर प्रज्ञा हा ज्ञानाचा प्रकाश आहे. एकदा का बुद्धी स्थिर झाली की संभ्रमाचे ढग आपोआप विरून जातात आणि साधकाला सत्याचा साक्षात्कार होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादी गोष्ट पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि स्पष्टतेने करतो, तेव्हा मनात भीती राहत नाही. उदाहरणार्थ, सायकल चालवायला पूर्णपणे शिकल्यावर पडण्याची भीती वाटत नाही, कारण आपली बुद्धी त्या क्रियेत स्थिर झालेली असते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीच्या मनुष्याची स्थिती समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याच्या मनातील 'मी कर्ता आहे' हा भाव पूर्णपणे नष्ट होतो. अशा स्थितीत, शरीराद्वारे कर्मे घडत असूनही, त्या कर्मांचे नाव किंवा अस्तित्व उरत नाही कारण त्यामागे कोणताही अहंकार नसतो. जेव्हा कर्तेपण हरवते, तेव्हा ते कर्म असूनही 'अकर्म' ठरते, म्हणजेच ते व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हे सर्व नैसर्गिकरित्या आणि सहजपणे घडते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता 'हे ईश्वरी कार्य आहे' असे मानल्यास मनाला शांती मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानी पुरुषाच्या कर्माचे स्वरूप आणि अहंकाररहित स्थितीचे वर्णन करत आहेत.