🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व आणि अनासक्ती यांचा सुंदर मेळ घालतात. ते सांगतात की, मुक्ती मिळवण्यासाठी किंवा जीवनात यशस्वी होण्यासाठी कर्म करणे अनिवार्य आहे. जसे ध्येयापर्यंत पोहोचण्यासाठी प्रत्यक्ष चालणे आवश्यक आहे, तसे आत्मज्ञानासाठी विहित कर्मे करणे गरजेचे आहे. मात्र, ही कर्मे करताना 'मी कर्ता आहे' हा भाव सोडून ती ईश्वराच्या चरणी अर्पण बुद्धीने करावीत. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील अहंकाराचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

शाळेत अभ्यास करताना किंवा खेळताना 'मीच सर्वात हुशार आहे' असा गर्व न करता, आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून काम करावे. उदाहरणार्थ, झाडाला पाणी घालणे हे आपले काम आहे, पण फळ येणे हे निसर्गाच्या हातात आहे असे मानणे.

मोक्षप्राप्तीसाठी कर्माचा त्याग न करता, अहंकार सोडून कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवान श्रीकृष्णांचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, 'काम' (वासना) हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. हा केवळ पापाचा उगम नसून तो मनुष्याचे ज्ञान आणि विवेक पूर्णपणे झाकून टाकतो. म्हणूनच याला 'महापापी' असे म्हटले आहे. जोपर्यंत मनात वासना जिवंत आहे, तोपर्यंत मनुष्याला शांती आणि मोक्ष मिळू शकत नाही. म्हणून अर्जुनाला (पंडुसुता) श्रीकृष्णांनी आज्ञा दिली आहे की, या वासनेचा मुळापासून नाश करणे हेच श्रेयस्कर आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या चुकीच्या गोष्टीचा मोह होतो किंवा स्वार्थासाठी दुसऱ्याचे नुकसान करण्याची इच्छा होते, तेव्हा तो 'काम' आहे असे समजावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करण्याऐवजी कॉपी करण्याचा विचार येणे हा 'काम' आहे; अशा विचारांचा वेळीच नाश करणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

इंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांच्या आश्रयाने राहणारा 'काम' हा ज्ञानाचा शत्रू कसा आहे, हे सांगताना श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा नाश करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ कर्म करणे महत्त्वाचे नाही, तर कर्माच्या माध्यमातून 'अकर्म' स्थिती गाठणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा मनुष्य फळाची आशा न धरता आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बाधत नाही. यालाच 'अकर्मता' म्हणतात. हे साध्य करून देणारे जे ज्ञान आहे, तेच सर्वश्रेष्ठ आहे. कर्माचा त्याग न करता कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे हेच खरे ज्ञान आहे. कर्माच्या द्वारेच कर्माचा नाश करण्याची ही युक्ती ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम प्रकारे करेन' असा विचार करणे म्हणजे कर्मात अकर्मता आणणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ विजयासाठी न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळणे हे श्रेष्ठ ज्ञान आहे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म आणि ज्ञान यांचा संबंध स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञान कर्माला बंधनातून मुक्त करते.