🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'शब्दब्रह्म' म्हणून करतात. गणेश हे वेदांचे मूर्त स्वरूप आहेत. त्यांच्या अस्तित्वामुळे विश्वातील अज्ञानरूपी दोष नष्ट होतात. ज्याप्रमाणे सूर्यामुळे अंधार जातो, तसे गणेशाच्या तेजामुळे संपूर्ण विश्वाला ज्ञानाचा प्रकाश प्राप्त होतो. हे गणेशाचे स्तवन असून ते बुद्धीच्या देवतेचे महत्त्व अधोरेखित करते.

कोणतेही नवीन काम सुरू करताना बुद्धीची देवता गणेशाचे स्मरण करावे, जेणेकरून आपल्या मनातील गोंधळ (दोष) दूर होऊन आपल्याला योग्य मार्ग (प्रकाश) दिसेल. उदाहरण: नवीन शैक्षणिक वर्ष सुरू करताना सरस्वती आणि गणेशाची वंदना केल्याने अभ्यासात गोडी निर्माण होते.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला वंदन करत आहेत, जिथे ते गणेशाला वेदांचे स्वरूप मानतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्मातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग साधन म्हणून केला पाहिजे. ज्याप्रमाणे एखादी व्यक्ती नदी ओलांडण्यासाठी नावेचा उपयोग करते आणि पलीकडे पोहोचल्यावर ती नाव सोडून देते, त्याचप्रमाणे साधकाने फळाची आशा न धरता विहित कर्मे करावीत. अशी निष्काम कर्मे केल्याने चित्त शुद्ध होते आणि शेवटी मनुष्य कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. कर्माचा त्याग म्हणजे कर्म करणे थांबवणे नव्हे, तर कर्मातील 'कर्तेपणा' आणि 'फळाची आसक्ती' सोडणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपले कर्तव्य पार पाडताना ते ओझे न मानता आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या हव्यासापोटी न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळल्यास, त्याला पराभवाचे दुःख होत नाही आणि तो खेळाच्या बंधनातून मुक्त राहतो.

निष्काम कर्म करून कर्माच्या पलीकडे कसे जावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याच्या मनात निर्माण होणारे संशय हे केवळ अज्ञानाचे अपत्य आहेत. हे संशय एखाद्या दाट आणि गुंतागुंतीच्या रानासारखे (जंगलासारखे) असतात, जे माणसाला सत्याचा प्रकाश पाहू देत नाहीत. जोपर्यंत मनात संशय आहे, तोपर्यंत माणूस ध्येयापासून विचलित होतो. या संशयाचा नाश करण्यासाठी 'आत्मज्ञान' हेच एकमेव प्रभावी शस्त्र आहे. ज्ञानाचा प्रकाश पडताच संशयाचे अंधारमय रान नष्ट होते, म्हणून साधकाने विलंब न करता ज्ञानाचा आश्रय घ्यावा.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाबद्दल किंवा निर्णयाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवावे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशाच्या (ज्ञानाच्या) मदतीने तो साप नसून दोरी आहे हे जाणून घेतल्यास भीती (संशय) नष्ट होते.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या माध्यमातून) अर्जुनाला त्याच्या मनातील संभ्रम ज्ञानाच्या सामर्थ्याने नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.