🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वैराचाराने वागू नये. ज्या कर्मामुळे समाजाचे आणि स्वतःचे कल्याण होते, असे 'उचित' कर्म निवडावे. तसेच, आपल्या जीवनाच्या अवस्थेनुसार (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ इ.) जे 'विहित' म्हणजे शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य आहे, तेच करावे. फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे, हेच ईश्वरप्राप्तीचे आणि यशस्वी जीवनाचे खरे रहस्य आहे.

दैनंदिन जीवनात, प्रत्येकाने आपली जबाबदारी ओळखून काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याचे 'विहित कर्म' अभ्यास करणे हे आहे. खेळाच्या वेळी खेळणे आणि अभ्यासाच्या वेळी अभ्यास करणे म्हणजे 'उचित कर्म' करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगताना, विहित कर्तव्ये पार पाडणे हाच श्रेष्ठ मार्ग असल्याचे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत. येथे 'संन्यास' म्हणजे केवळ वस्त्रांचा त्याग नव्हे, तर बुद्धीने कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे होय. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी सर्व अशुद्धता जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे हा फलाशात्याग मनुष्याचे अंतःकरण शुद्ध करतो. या जगामध्ये किंवा स्वर्गादी तिन्ही लोकांमध्ये आत्मज्ञानायुक्त अशा या त्यागासारखी दुसरी कोणतीही पवित्र किंवा पावन करणारी गोष्ट नाही. हेच परम सत्य आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न राहता, ते काम उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासाच्या आनंदासाठी अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्म आणि बुद्धियोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्यागाची थोरवी स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्मा हा 'निर्गुण' म्हणजे सर्व गुणांच्या पलीकडचा आणि अविनाशी आहे. जो कधी नष्ट होत नाही, त्याच्यासाठी शोक करणे हे केवळ अज्ञानाचे लक्षण आहे. जसा सूर्य आल्यावर अंधार टिकत नाही, तसे आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर हे अज्ञानरूपी दुःख मनात राहू शकत नाही. त्यामुळे तू मोह सोडून विवेकाने वाग.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की बाह्य परिस्थिती बदलत असते, पण आपला आत्मविश्वास ढळू देऊ नये. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, 'मी पुन्हा प्रयत्न करेन' हा विचार करणे म्हणजे अज्ञानावर मात करणे होय.

आत्मा हा शाश्वत आणि निर्गुण आहे, त्यामुळे त्याच्यासाठी शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.