🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाची मनःस्थिती स्पष्ट करतात. अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणतो की, ज्यांच्यासाठी आपण राज्य आणि सुखाची इच्छा करतो, तेच जर या युद्धात मारले जाणार असतील, तर अशा विजयाचा काय उपयोग? रक्ताने माखलेले राज्य आणि सुख मला नको आहे. स्वजनांच्या हत्येतून मिळणारे श्रेय मला दिसत नाही. अर्जुनाचा हा मोह त्याच्या क्षात्रधर्मापेक्षा त्याच्या वैयक्तिक नात्यांना अधिक महत्त्व देत आहे, ज्यामुळे तो कर्तव्यापासून विचलित होत आहे.

जेव्हा आपण आपल्या ध्येयासाठी आपल्या प्रियजनांचे नुकसान करत असतो, तेव्हा आपण थांबून विचार केला पाहिजे की ते यश खरोखर आनंदाचे असेल का? उदाहरण: व्यवसायात यश मिळवताना कुटुंबाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणे चुकीचे आहे.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे पाहून अर्जुन व्याकुळ झाला आहे आणि त्यांच्या हत्येतून मिळणाऱ्या विजयाच्या अर्थावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला लोकसंग्रहाचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, श्रेष्ठ व्यक्ती जे काही करतात, त्याचेच अनुकरण सामान्य जनता करत असते. जर अर्जुनासारख्या महापुरुषाने आपले कर्तव्य (युद्ध) सोडले, तर समाज गोंधळात पडेल आणि चुकीच्या मार्गाला लागेल. म्हणून, केवळ स्वतःच्या मुक्तीसाठीच नव्हे, तर समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी आणि धर्माची मर्यादा राखण्यासाठी अर्जुनाने निष्काम कर्मयोगाचे आचरण करणे अनिवार्य आहे. हा मार्ग केवळ वैयक्तिक प्रगतीचा नसून सामाजिक कल्याणाचा आहे.

आपल्या कृतीचा इतरांवर प्रभाव पडतो, हे लक्षात घेऊन आपण नेहमी जबाबदारीने वागले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या कार्यालयाचा प्रमुख वेळेवर येत असेल, तर कर्मचारीही त्याचे अनुकरण करून वक्तशीरपणा पाळतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला लोकसंग्रहासाठी आणि समाजाला आदर्श घालून देण्यासाठी स्वधर्माचे पालन करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करावा. जेव्हा आपण एखादे काम फळाच्या आशेने करतो, तेव्हा आपले लक्ष कामापेक्षा निकालावर जास्त असते, ज्यामुळे कामात चुका होऊ शकतात. निष्काम भावनेने केलेले कर्म हे बंधनास कारणीभूत ठरत नाही. हेच अध्यात्मिक प्रगतीचे 'वर्म' म्हणजेच गुपित आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की एखाद्या खेळाडूने 'आपण जिंकू की हरू' याचा विचार न करता केवळ आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल यावर लक्ष दिले पाहिजे. निकालाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक ताण कमी होतो.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेला निष्काम कर्मयोगाचा सिद्धांत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून विशद करत आहेत.