रविवार, 31 जुलै 2033
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 324

क्रोधाद्भवति सम्मोहः स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥

मग स्मृति ते भ्रंशे । तेथ बुद्धिचा नाश असे । जैसा सूर्य अस्ता जाय तैसें । होय तया ॥

"Then the memory is lost, and there follows the destruction of the intellect; as the sun sets, so does his life fall into darkness."

स्मृति Noun
smriti
आठवण किंवा जाणीव
memory or mindfulness
भ्रंशे Verb
bhranshe
नष्ट होणे किंवा ढळणे
to fail or slip away
बुद्धिचा Noun
buddhicha
विवेकाचा किंवा बुद्धीचा
of the intellect
नाश Noun
naash
विनाश किंवा शेवट
destruction
अस्ता Noun
asta
मावळणे
setting (as in sunset)

💡 अर्थ

जेव्हा माणसाची आठवण (स्मृती) नाहीशी होते, तेव्हा त्याची बुद्धी नष्ट होते. ज्याप्रमाणे सूर्य मावळल्यावर सर्वत्र अंधार होतो, तशीच त्या माणसाची अवस्था होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, क्रोधातून निर्माण झालेला मोह स्मृतीचा नाश करतो. स्मृती म्हणजे आपण कोण आहोत आणि आपले कर्तव्य काय आहे याची जाणीव. एकदा का ही जाणीव किंवा स्मृती नष्ट झाली की माणसाचा विवेक (बुद्धी) संपतो. बुद्धीचा नाश होणे म्हणजे जीवनातील प्रकाशाचा अंत होणे होय. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तानंतर दिशाहीन करणारा अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे बुद्धी गेल्यावर मनुष्य स्वतःचा विनाश ओढवून घेतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण आपल्या मर्यादा विसरतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात एखाद्या प्रिय व्यक्तीला वाईट बोलताना आपण त्यांनी पूर्वी केलेली मदत विसरतो (स्मृती भ्रंश), ज्यामुळे नाते तुटते (बुद्धी नाश). म्हणून कठीण प्रसंगात शांत राहणे महत्त्वाचे आहे.

📌 संदर्भ

पतनाच्या क्रमामध्ये, स्मृती भ्रष्ट झाल्यामुळे माणसाच्या विवेकाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 128

जैसा कवळिला कवळु । न सांडिजे रसाळु । तैसा विषयांचा विटाळु । न धरीच जो ॥

"As a delicious morsel once taken is not cast out, so he who is filled with the bliss of the Self is not touched by the impurity of sense-objects."

कवळिला Verb
Kavalila
तोंडात घेतलेला
Taken in the mouth
कवळु Noun
Kavalu
घास
Morsel
रसाळु Adjective
Rasalu
चविष्ट किंवा रसाळ
Juicy or tasty
सांडिजे Verb
Sandije
टाकून देणे
To discard or spit out
विटाळु Noun
Vitalu
अशुद्धता किंवा दोष
Impurity or defect

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे तोंडात घेतलेला एखादा चविष्ट घास कोणी थुंकून टाकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसुखाचा आनंद मिळाला आहे, त्याला जगातील विषयांचा (मोहाचा) विटाळ किंवा अडथळा वाटत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीची) अवस्था स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा गोड आणि रसाळ पदार्थ खाताना आपण त्याचा आनंद घेतो आणि तो टाकून देत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या योग्याला आत्मज्ञानाचा आणि परमानंदाचा अनुभव आला आहे, तो बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप इ.) अडकत नाही. त्याच्यासाठी हे विषय आता अपवित्र किंवा टाकाऊ ठरत नाहीत, तर तो त्यांच्या पलीकडे गेलेला असतो. त्याला आत्मसुखाची इतकी गोडी लागलेली असते की बाह्य प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला एखाद्या चांगल्या कामात किंवा अभ्यासात मनापासून आनंद मिळू लागतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारखी बाह्य प्रलोभने आपल्याला त्रास देऊ शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या खेळाडूला सरावात आनंद मिळत असेल, तर तो आरामाच्या मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या अंतर्मनाची अवस्था सांगत आहेत, जो आत्मसुखात पूर्णपणे मग्न झालेला असतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 225

म्हणोनि तूं आतां । झकविजे नको चित्ता । उठि वेगीं पंडुसुता । धनुष्य घेईं ॥ २२५ ॥

"Therefore, do not deceive your mind now; rise quickly, O son of Pandu, and take up your bow."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
झकविजे Verb
Jhakavije
फसवू
To deceive/delude
चित्ता Noun
Cittā
मनाला
To the mind
वेगीं Adverb
Vegīṃ
त्वरेने/लवकर
Quickly
पंडुसुता Noun
Paṇḍusutā
पांडुपुत्रा (अर्जुन)
Son of Pandu (Arjuna)
धनुष्य Noun
Dhanuṣya
धनुष्य
Bow

💡 अर्थ

म्हणून आता तू आपल्या मनाला फसवू नकोस. हे अर्जुना, लवकर उठ आणि तुझे धनुष्य हातात घे.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण उरलेले नाही. तू तुझ्या मनाला भ्रमात ठेवू नकोस किंवा कर्तव्यापासून परावृत्त करू नकोस. क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यासाठी सज्ज हो आणि युद्धासाठी धनुष्य उचल. हे केवळ युद्धाचे आवाहन नसून अज्ञानाचा त्याग करून ज्ञानयुक्त कर्म करण्याचा संदेश आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो किंवा आळसामुळे काम टाळतो, तेव्हा या ओवीचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटत असेल तर घाबरून न जाता 'उठ आणि अभ्यास कर' हा संदेश स्वतःला द्यावा.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ सोडून देऊन क्षत्रिय धर्मानुसार युद्ध करण्यासाठी प्रोत्साहित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा