🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या सर्व बाजूंनी येऊन समुद्राला मिळतात, पण समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही आणि त्या नद्यांचे अस्तित्व स्वतःत सामावून घेतो, तसेच आत्मज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या अंतकरणात सर्व विषय आणि इच्छा येतात, पण त्या त्याच्या शांतीचा भंग करू शकत नाहीत. तो स्वतःच पूर्णत्वाचा अनुभव घेत असल्यामुळे त्याच्या मनात वेगळी कामना निर्माण व्हायला जागाच उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपल्या ध्येयावर पूर्ण लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासात मग्न होणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनाची अवस्था कशी असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्पष्ट करतात की त्याच्या मनात वासनांना थारा नसतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे श्रेष्ठ किंवा थोर पुरुष असतात, त्यांचे आचरण हेच इतरांसाठी प्रमाण ठरते. सामान्य माणसे शास्त्रांचा अभ्यास करण्यापेक्षा मोठ्या माणसांच्या कृतीकडे पाहून शिकतात. थोर व्यक्ती जे करतात, त्यालाच लोक 'धर्म' म्हणतात आणि त्याच वाटेने चालण्याचा प्रयत्न करतात. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण समाज त्यांचेच अनुकरण करत असतो.

जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने आणि सत्याने वागली, तर मुलेही आपोआप तसेच वागायला शिकतात. उदाहरणार्थ, जर वडिलांनी कचरा नेहमी कुंडीतच टाकला, तर मूलही तेच पाहून स्वच्छतेची सवय लावून घेते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की श्रेष्ठ पुरुषांचे आचरण जगासाठी आदर्श कसे ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माचा आधार घेऊनच जीवन जगावे. आपल्या वाट्याला आलेले जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे वेळेनुसार (अवसरें) करणे प्राप्त आहे, ते कर्म पूर्ण निष्ठेने आणि निश्चयाने करावे. मात्र, हे करताना मनात त्या कर्माच्या फळाची कोणतीही अभिलाषा किंवा आशा ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का' या चिंतेत वेळ न घालवता, आपला अभ्यास पूर्ण निष्ठेने करणे म्हणजे फळाशा सोडून कर्म करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे हे सांगत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देतात.