🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अंतःकरणाची शुद्धता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात विलीन झाले आहे, त्याचे अंतःकरण 'निके' म्हणजे अत्यंत निर्मळ असते. अशा मनात ऐहिक विषयांची (काम, क्रोध, लोभ) सावलीही पडत नाही. ज्याप्रमाणे आरसा स्वच्छ असेल तरच त्यात स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे हे शुद्ध अंतःकरण कोणत्याही बाह्य प्रलोभनाने विटाळले जात नाही. विषयांचा स्पर्श तर दूरच, पण त्यांचे नावही तिथे टिकू शकत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपले ध्येय निश्चित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू नयेत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा निश्चय केला असेल, तर मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण त्याच्या मनात येऊ नये; हेच 'शुद्ध अंतःकरण' होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना त्याच्या अंतःकरणाच्या निर्मळतेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत समर्पक उदाहरण देतात. कासव जेव्हा त्याला धोका वाटतो किंवा जेव्हा त्याची इच्छा असते, तेव्हा तो आपले हात, पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचाच्या आत ओढून घेतो. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाने आपल्या इंद्रियांवर (डोळे, कान, जीभ इ.) इतके नियंत्रण मिळवले आहे की, तो बाह्य जगातील मोहक विषयांपासून त्यांना हव्या त्या क्षणी बाजूला काढू शकतो, तोच खरा ज्ञानी होय. हे इंद्रियदमन कोणत्याही दबावाखाली नसून ते आत्मबलाने आणि विवेकाने येते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली इंद्रिये त्या मोहापासून त्वरित आवरून पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे शरीराचा जन्म आणि मृत्यू होतो, तसे आत्म्याचे होत नाही. आत्मा हा 'नित्य नूतन' आहे, म्हणजे तो काळाच्या ओघात कधीही जुना किंवा शिळा होत नाही. त्याला उत्पत्ती (आदि) नाही आणि विनाश (अंत) नाही. तो सर्वकाळ एकसारखाच असतो. जेव्हा शरीर नष्ट होते, तेव्हाही आत्मा नष्ट होत नाही, कारण तो शरीराच्या धर्मापलीकडे आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयशाला किंवा मृत्यूला घाबरतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ अस्तित्व (आत्मा) अविनाशी आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी आपले आयुष्य संपत नाही, आपण पुन्हा नव्या जोमाने प्रयत्न करू शकतो कारण चैतन्य शक्ती कधी संपत नाही.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.