🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या स्वभावानुसार आणि समाजातील त्याच्या स्थानानुसार (आश्रम) काही कर्तव्ये नेमून दिलेली असतात. जेव्हा मनुष्य ही कर्तव्ये 'स्वधर्म' म्हणून स्वीकारतो, तेव्हा ती करताना त्याला कोणताही मानसिक ताण किंवा शारीरिक थकवा (श्रम) जाणवत नाही. उलट, विहित कर्माचे आचरण करणे हे नैसर्गिक आणि सहज असते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, योग्य कर्म फळाची आशा न धरता करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपल्याला दिलेली जबाबदारी जर आपण आपले कर्तव्य समजून आनंदाने पार पाडली, तर त्या कामाचा आपल्याला कंटाळा येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास हे ओझे न मानता आपले कर्तव्य मानले, तर त्याला अभ्यासात गोडी वाटते आणि कष्ट जाणवत नाहीत.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की स्वधर्माचे पालन करणे हे सहज असून त्यात कोणतेही कष्ट नसतात, हेच ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला दिलेला उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण नाही. अज्ञानामुळे तू स्वतःला फसवून घेऊ नकोस. युद्धाच्या प्रसंगी मनात शंका किंवा चिंता बाळगणे हे क्षत्रियाला शोभत नाही. म्हणून सर्व मोह सोडून तू तुझे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी सज्ज हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला घाबरतो, तेव्हा जास्त विचार न करता आपले कर्तव्य पूर्ण करण्यावर लक्ष दिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटली तरी ती बाजूला सारून अभ्यासाला सुरुवात करणे महत्त्वाचे असते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह आणि मानसिक गोंधळ सोडून देऊन युद्धाचे कर्तव्य पार पाडण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीमध्ये कुरुक्षेत्राच्या भूमीचे महत्त्व सांगत आहेत. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक साधे मैदान नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि असत्याचा निवाडा होणार आहे. या पवित्र ठिकाणी संपूर्ण पृथ्वीवरील बलाढ्य राजे आपापल्या बाजूने (पांडव किंवा कौरव) लढण्यासाठी सज्ज झाले आहेत. 'अहोरात्र' या शब्दातून युद्धाची तीव्रता आणि राजांची युद्धासाठीची आतुरता दिसून येते. हे ठिकाण नैतिक संघर्षाचे केंद्र बनले आहे असे ज्ञानेश्वर माऊली सुचवतात.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात असतो, तेव्हा आपण आपल्या मूल्यांशी (धर्माशी) तडजोड करू नये. उदाहरण: परीक्षेत कॉपी करण्याची संधी असतानाही प्रामाणिक राहणे, हे आपल्या वैयक्तिक 'कुरुक्षेत्रावर' धर्माचे पालन करण्यासारखे आहे.

महाभारताच्या युद्धाची पार्श्वभूमी सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्राच्या पवित्र भूमीचे आणि तिथे जमलेल्या राजांचे वर्णन करत आहेत.