🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीच्या चक्राचे गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, या जगातील सर्व सजीवांची (भूतांची) उत्पत्ती आणि त्यांचे पोषण पावसावर अवलंबून आहे. पाऊस पडला तरच अन्न निर्माण होते आणि सजीव जगतात. परंतु, हा पाऊस पडण्यासाठी 'यज्ञ' होणे आवश्यक आहे. येथे यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीतील आहुती नसून, निसर्गाप्रती केलेली कृतज्ञता, पर्यावरणाचे रक्षण आणि आपले विहित कर्म निस्वार्थपणे करणे होय. जेव्हा मनुष्य सृष्टीच्या नियमांचे पालन करतो, तेव्हाच हे जीवनचक्र सुरळीत चालते.

आपण निसर्गाकडून जे घेतो, ते परत देणे म्हणजे यज्ञ होय. उदाहरणार्थ, जर आपण भरपूर झाडे लावली आणि पर्यावरणाचे रक्षण केले (यज्ञ), तरच वेळेवर पाऊस पडेल आणि आपल्याला अन्न-पाणी मिळेल.

ज्ञानेश्वर महाराज सजीव, पाऊस आणि कर्तव्य (यज्ञ) यांच्यातील परस्पर संबंध स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत श्रीज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून उपदेश करत आहेत. जेव्हा अर्जुन मोहाने ग्रासलेला होता आणि युद्ध करण्यास नकार देत होता, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला कर्तव्याची जाणीव करून देतात. 'झकविली' म्हणजे अज्ञानामुळे निर्माण झालेली चुकीची चिंता. संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, शोक करणे हे शूराचे लक्षण नाही. आत्मज्ञानाचा विचार केल्यावर ही चिंता फोल ठरते, म्हणून कर्मासाठी सज्ज होणे हाच एकमेव मार्ग आहे. येथे 'पंडुसुता' असे संबोधून अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय कुळाची आणि पराक्रमाची आठवण करून दिली आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा रडत न बसता धैर्याने उभे राहून आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडण्याऐवजी 'उठीं वेगीं' या उक्तीप्रमाणे प्रत्यक्ष अभ्यासाला सुरुवात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह आणि शोक सोडून युद्धासाठी सज्ज होण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे गुपित स्पष्ट करतात. जो मनुष्य बाह्यतः कर्म करत असतानाही अंतर्यामी 'मी कर्ता नाही' या भावनेत स्थिर असतो, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य केवळ शरीर स्थिर ठेवून मनात संकल्पांचे कर्म करत असतो, तो अकर्मात कर्म करतो. या दोन्हीतील सूक्ष्म भेद जो ओळखतो, तोच खरा ज्ञानी होय. ही स्थिती प्राप्त होणे म्हणजेच ज्ञानाची पराकाष्ठा आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ: एखादे सामाजिक कार्य करताना स्वतःच्या प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता ते निस्वार्थपणे करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.