🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाची मनस्थिती वर्णन करतात. अर्जुन म्हणतो की, केवळ बाह्य जगातील सत्ता किंवा संपत्ती मिळवून मनातील खोलवर असलेला शोक आणि मोह दूर होऊ शकत नाही. जोपर्यंत आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत इंद्रियांना सुकवून टाकणारे हे दुःख कोणत्याही भौतिक सुखाने शांत होणार नाही. हे तत्त्वज्ञान सांगते की खरी शांती ही आंतरिक असते, बाह्य वस्तूंमध्ये नाही.

केवळ पैशाने किंवा वस्तूने सुख शोधण्यापेक्षा मनाची शांती महत्त्वाची आहे हे यातून शिकावे. उदाहरण: एखाद्या मोठ्या पदावर काम करणाऱ्या व्यक्तीला जर मानसिक समाधान नसेल, तर त्याला त्या पदाचा आनंद घेता येत नाही.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला आपली मानसिक अवस्था सांगताना म्हटले आहे की भौतिक सुखे त्याच्या दुःखावर उपाय नाहीत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे सृष्टीचे चक्र आहे आणि ते टाळता येत नाही. ज्ञानी पुरुष देखील जगाला मार्ग दाखवण्यासाठी कर्मे करत राहतात. म्हणून अर्जुना, तू तुझ्या मनातील संभ्रम किंवा शंका सोडून दे (निभ्रांता) आणि क्षत्रिय म्हणून तुला जे शास्त्रविहित आणि योग्य कर्म प्राप्त झाले आहे, त्याचे पूर्ण निष्ठेने आचरण कर. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला आपली जबाबदारी माहित असते, तेव्हा ती टाळण्याऐवजी किंवा त्याबद्दल शंका घेण्याऐवजी पूर्ण क्षमतेने पार पाडली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हे त्याचे 'विहित कर्म' आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य कोणत्याही शंकेशिवाय आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्यावर अज्ञानाचा पडदा असतो, तोपर्यंत त्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख पटत नाही. जेव्हा गुरूंच्या उपदेशाने किंवा साधनेने आत्मज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा ते अज्ञान मुळासकट नष्ट होते. जसा सूर्य उगवल्यावर अंधार नाहीसा होतो आणि सर्व वस्तू स्पष्ट दिसतात, तसेच ज्ञानामुळे आत्मस्वरूप स्वतःलाच प्रकाशित करते. यात कोणत्याही बाह्य प्रकाशाची किंवा पुराव्याची गरज उरत नाही, कारण आत्मा हा स्वयंप्रकाशित आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीबद्दल चुकीचा समज (अज्ञान) करून घेतो, तेव्हा आपल्याला भीती किंवा दुःख वाटते. पण जेव्हा सत्य (ज्ञान) समजते, तेव्हा मन शांत होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, आणि टॉर्चच्या प्रकाशात ती दोरी आहे हे समजणे हे ज्ञान आहे.

आत्मज्ञानामुळे अज्ञानाचा नाश होऊन आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.